Uzun süreli bakım sigortası yaşlı bakımının karşılanmasına, bakım sorumluluğunu yüklenenlerin işgücüne katılımındaki ve çalışma saatlerindeki düşüşüne bir çare olabilir mi? Almanya, Norveç, Japonya ve Güney Kore örneklerini incelemek uzun süreli bakım politikasının planlanmasında faydalı olabilir.
Diğer Katman Portal yazarlarının da dile getirdiği gibi Türkiye nüfusu yaşlanıyor; doğum oranları azalıyor, yaşlı nüfus artarken genç nüfus düşüyor (Dildar (2026), Uğurlu (2026), Memiş (2026)). Dolayısıyla yaşlı bakımına ihtiyaç daha da artıyor.
Genelde yaşlı bakımı aile bireylerinin- çoğunlukla da kadınların- üzerine kalmaktadır. Bu durum yaşlıların ihtiyaçlarının tamamen karşılanamaması ve kadınların işgücüne katılım oranının veya çalışma saatlerinin düşmesi gibi sorunlara yol açmaktadır. Türkiye’de yaşlı bakımı çoğunlukla kadın aile bireyleri tarafından enformel olarak sağlanmaktadır. Memiş ve İzdeş (2018)’in 2014- 2015 Zaman Kullanımı Araştırması’nı kullanarak yaptıkları çalışma gösteriyor ki Türkiye’de yaşlı bakımı kadınların çalışma saatlerini azaltırken istihdama katılımlarını önemli ölçüde etkilememektedir. Memiş ve İzdeş (2018)’in de belirttiği gibi çalışma saatlerindeki azalma, kadınların ücretlerinin daha düşük olmasına ve emeklilikte dezavantajlı olmalarına yol açabilir. Bu da cinsiyete dayalı ücret eşitsizliğini artıran bir etkendir. Aynı zamanda enformel bakım, yaşlı bireyin sağlık durumuna bağlı olarak kimi durumlarda bakım ihtiyaçlarını karşılamada yeterli olmayacaktır.
Türkiye’de bu sorunlara çözüm getirecek bir yaşlı bakımı politikası henüz yok. Uzun süreli bakım politikalarına acilen ihtiyaç var. Bu politikaların oluşturulmasında diğer ülkelerde uygulanan uzun dönemli bakım sigortalarının incelenmesi, çalışan yanlarının örnek alınması, çalışmayan yönleri yerine farklı araçların kullanılması faydalı olabilir. Ben de bu yazıda diğer ülkelerde uygulanan uzun süreli bakım politikalarını ve bu politikaların kadınların işgücüne katılımına ve çalışma saatlerine olan etkilerini kısaca açıklayacağım. Uzun süreli bakım sigortalarının örnekleri Almanya, Norveç, Japonya ve Güney Kore’de bir süredir uygulanıyor.
Almanya’daki uzun süreli bakım sigortası enformel bir biçimde verilen bakım emeğini geliştirmeyi hedeflemiştir. Bu sigortadan faydalananların iki seçeneği var; ya ailede bakım veren yakın için para yardımı almak ya da evde formal bakım hizmetlerinden faydalanmak. Geyer ve Korfhage (2018), Almanya’da 1995’te yürürlüğe giren bu sigortanın etkilerini incelemektedir. Geyer ve Korfhage (2018), 1992-2001 yılları arasındaki Alman Sosyo-Ekonomik Panel verilerini kullanarak yaptıkları çalışmada, uzun süreli bakım sigortasının bakım sağlayan erkeklerin istihdamını düşürdüğünü; fakat kadınların istihdamını istatistiksel olarak önemli ölçüde etkilemediğini bulmaktadırlar.
Norveç’te 1998 yılında bir reformla ev odaklı formal bakım için bir fon oluşturuldu. Bu reform aynı zamanda farklı yerleşim yerlerinde bakım hizmetleri alanında eşit olanaklar sağlamayı da amaçlamıştır. Loken ve diğerleri (2017), Norveç’te yaşlılar için uygulanan formal bakımın genişletilmesinin yetişkin çocukların işgücüne katılımı üzerindeki etkilerini incelemektedir. Formal bakımın yaygınlaşması kadınların çalışma saatlerini artırmış; fakat işgücüne katılımını etkilememiştir. Erkekler içinse istatiksel olarak anlamlı bir sonuç bulunmamıştır.
Japonya’da uzun süreli bakım sigortasının 2000 yılında uygulanmaya başladı. Japonya’da 65 yaş ve üstü nüfus, bu uygulama ile formal bakım hizmetleri alabilir ve ödemede kamu yardımı alabilirler. Almanya örneğinin aksine Japonya’da para yardımı yapılmıyor, onun yerine bakım hizmetinin ödemesi karşılanıyor. Bunun sebebi, uzun süreli bakım sigortasının amaçlarından birinin kadınların enformel bakım yükünün azaltılması olmasıdır (Sugawara ve Nakamura (2014)). Sugawara ve Nakamura (2014), Japonya’daki uzun süreli bakım sigortasının kadınların işgücü katılımını nasıl etkilediğini araştırmaktadır. Çalışmanın bulguları, çok çeşitli formal bakım olanaklarının bakım yükünden kaynaklanan kadınların işgücüne katılımındaki düşüşü azalttığını göstermektedir.
Japonya’da uzun süreli bakım sigortası 2006 yılında bir kanun değişikliği geçirdi. Bu kanun değişikliği ile hafif derecede bakıma ihtiyacı olanların yardım miktarı azaltıldı. Fu ve diğerleri (2017), Japonya’da zorunlu olan uzun süreli bakım sigortasının ve kanun değişikliğinin bakım verenlerin işgücüne katılımını nasıl etkilediğini ve bu durumun yaşa ve cinsiyete göre nasıl değiştiğini araştırmaktadır. Çalışmanın bulgularına göre uzun süreli bakım sigortası, bakım verenlerin işgücüne katılımını artırmıştır. Çalışma, bu pozitif etkinin erkekler için daha fazla olduğunu göstermiştir. 2006 yılındaki kanun değişikliği sonrasında ise bakım veren kadınların işgücüne katılımı düşmüştür.
Uzun süreli bakım sigortası Güney Kore’de 2008 yılında uygulanmaya başladı ve sonraki yıllarında (2014 ve 2018) genişletildi. Bu sigorta, yaşlı vatandaşların sağlık durumunu iyileştirmeyi ve bakım veren aile bireylerinin yükünü hafifletmeyi amaçlamaktadır. Sosyal yardımlar çoğunlukla formal bakım hizmetleri olarak verilse de bu hizmetten faydalananlar farklı şekillerde sosyal yardım alabilmektedirler. Örneğin kırsal kesimde yaşayan ve hastaneye ulaşımı zor olanlar para yardımı alabilirler. Alabilecekleri sosyal yardım miktarı, başvuranların sağlık durumuna göre değişmektedir.
Güney Kore üzerine yaptığımız çalışmada, uzun süreli bakım sigortasının kadınların iş gücüne katılımını artırdığını ve karşılıksız bakım emeğini azalttığını gösterdik (Akın ve diğerleri (2025)). Bu sigortanın kadınların çalışma saatleri üzerinde ise önemli derecede bir etkisi bulunmamaktadır. Çalışmanın bulgularına göre, uzun süreli bakım sigortasının erkeklerin iş gücüne katılımı veya çalışma saatleri üzerine de istatiksel olarak anlamlı bir etkisi yok.
Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi uzun dönemli bakım sigortası kimi durumlarda hedeflenen işgücüne katılma ve çalışma saatlerine katkıda bulunurken, kimi durumlarda da kadınların işgücüne katılım ve çalışma saatlerindeki düşüşüne çözüm olmamıştır. Örneğin Almanya’da bu politika enformel bakım odaklıdır. Dünyada ve Türkiye’de yaşlı nüfusunun artması nedeniyle sadece enformel bakıma odaklanan bir politika çok etkili olmayacaktır. Uzun dönemli bakım için önerilecek politikalar, yaşlı bakımı için alternatif seçenekler sağlamalıdır. Bununla birlikte çok pahalı olduğu için sadece piyasa odaklı bakım seçenekleri sunmak da yeterli bir çözüm olmayabilir. Uzun dönemli bakım ihtiyaçlarını karşılamada kamu hizmetleri ve politikalarının da önemli bir rolü olmalıdır.
Kaynakça
Akin, S. S., Bahk, S. A., Brun, L., Gonzalez, I., ve Puig, A. (2025). Universal Long-Term Care Reform and Caregivers’ Labor Supply: Evidence from Korea. Available at SSRN 5599570.
Dildar, Y. (2026). Türkiye’de Doğum Oranlarının Düşüşü. Katman Portal. https://katmanportal.com/doi/10.5281/zenodo.19029994
Fu, R., Noguchi, H., Kawamura, A., Takahashi, H., ve Tamiya, N. (2017). Spillover effect of Japanese long-term care insurance as an employment promotion policy for family caregivers. Journal of Health Economics, 56: 103-112.
Geyer, J., ve Korfhage, T. (2018). Labor supply effects of long‐term care reform in Germany. Health Economics, 27(9): 1328-1339.
Løken, K. V., Lundberg, S., ve Riise, J. (2017). Lifting the burden: Formal care of the elderly and labor supply of adult children. Journal of Human Resources, 52(1): 247-271.
Memiş, E., ve İzdeş, Ö. (2018). Türkiye’de Yaşlı Bakımı ve Kadın İstihdamı. Ünlütürk Ulutaş, Ç. (Der.) Feminist Sosyal Politika (Bakım, Emek, Göç) (99-138). İstanbul: Note Bena.
Memiş (2026). Piyasa Çözmüyor, Hane Taşıyamıyor, Kamu Planlamıyor. Katman Portal. https://katmanportal.com/doi/10.5281/zenodo.20171917
Sugawara, S., ve Nakamura, J. (2014). Can formal elderly care stimulate female labor supply? The Japanese experience. Journal of the Japanese and International Economies, 34: 98-115.
Uğurlu, E. (2026). Yaşlanan Nüfus, Göçmen Karşıtlığı ve Kadın İşgücü Potansiyeli. Katman Portal. https://katmanportal.com/doi/10.5281/zenodo.19535434