Yapay Zekâyı Anlamak – II: İşbölümü, Zihinsel Emek ve Babbage’ın Makineleri

Günümüzü daha iyi anlamak için yapay zekâ tarihindeki önemli uğraklara yakından bakmak gerekiyor.

Bir önceki yazıda, yapay zekâ (YZ) henüz bu adla ortaya çıkmadan önce onu hazırlayan bazı düşünsel gelişmeleri seçici biçimde ele almıştım. Aristoteles’ten Descartes’a, oradan Leibniz’e, Bayes’e ve Laplace’a uzanan bu anlatıda, insan zekâsıyla ilişkilendirilen bazı faaliyetlerin kurallara, sembollere, hesaplanabilir işlemlere ya da olasılıksal modellere ayrıştırılabileceği fikrinin nasıl geliştiğinin izlerini sürdüm. İlk yazı bu anlamda, kol emeğinin ve zihinsel emeğin makinelerle ikame edilmesi fikrinin erken ve seçici bir hikâyesiydi.

Bu yazıda, serinin bir önceki yazısında ifade ettiğim gibi, Sanayi Devrimi’nden 1945-50’lere kadar uzanan uzun dönemi yine seçici bir şekilde ele almayı planlıyordum. Ancak bu kapsamın genişliği ve özellikle Charles Babbage ile onun projeleri etrafındaki tartışmaların, 1950 sonrasında karşımıza çıkacak bazı örüntüleri anlamak açısından taşıdığı önem nedeniyle, bu yazıda genel olarak Babbage’nin Aydınlanma, Adam Smith’in klasik iktisadı ve Sanayi Devrimi’nin etkisi altında şekillenen YZ tarihindeki yerine odaklanacağım.

Sanayi Devrimi, işbölümü ve zihinsel emeğin makineleşmesi

Sanayi Devrimi’nde dokuma, madencilik, ulaşım ve imalat gibi alanlarda makineler insan bedenine, zanaatkâr becerisine ya da hayvan gücüne dayanan birçok işi yeniden tanımladı. Bu yönüyle Sanayi Devrimi kol emeğinin makineyle ikamesini tarihsel olarak hiç olmadığı kadar ileriye taşıdı.

Bu süreçte üretim süreci de yeniden düzenleniyordu. İşler daha küçük parçalara ayrılıyor; her parçanın üretim süresi, maliyeti ve gerektirdiği beceri hesaplanıyordu. Böylece üretim, makineleşmenin ötesinde, ölçülebilir, denetlenebilir ve tekrarlanabilir işlemler etrafında yeniden yapılandırılıyordu. Bu süreç, üretim tekniklerinin yanı sıra toplumsal ilişkileri de köklü biçimde dönüştürdü. Adeta eskiye dair her şey buharlaşıyordu.^[1] Fabrika sistemi, işçilerin yalnızca kullandıkları araçları değil, işi yapış biçimlerini ve emek süreci üzerindeki özerkliklerini de değiştirdi. Thompson’un vurguladığı gibi, çalışma giderek işçinin kendi temposuna değil, fabrikanın saatlerine, makinenin ritmine ve işveren denetimine bağlandı. Bu da işçilerin yaptıkları işle kurdukları ilişkiyi derinden sarstı (Thompson, 1967).^[2]

Bu tarihsel dönüşüm, zihinsel emeğe dair yeni bir düşünme biçimini de besledi. Hesaplama, muhasebe, sınıflandırma ve tablo üretimi gibi işler ilk bakışta eğitimli kişilerin zihinsel becerisine bağlı görünüyordu. Fakat bu işler de çoğu zaman tekrar eden adımlardan, ve kontrol edilebilir ara işlemlerden oluşuyordu. Babbage’ın “zihinsel işbölümü” tartışmasında vurguladığı gibi, işbölümü yalnızca mekanik işlemlere değil, zihinsel işlemlere de uygulanabilirdi (Babbage, 1832). Böyle bakıldığında hesaplama, bütünüyle insan zihninin kapalı bir faaliyeti olmaktan çıkarak; bölünebilen, ve belirli araçlarla yeniden düzenlenebilen bir emek biçimi hâline geliyordu. Bu nedenle Sanayi Devrimi, yapay zekâya giden uzun tarihte önemli bir eşik oluşturdu. Makine bu dönemde kurala bağlanabilen belirli zihinsel işlemleri üstlenebilecek bir düzenek olarak da düşünülmeye başlanıldı (Schaffer, 1994).

Babbage’nin makineleri

Charles Babbage’ın hesaplama makineleri, belirli zihinsel işlemlerin makinelere aktarılması fikrinin 19. yüzyıldaki en dikkat çekici örneklerinden biriydi.^[3] Babbage’ın, Aydınlanma’nın insan aklına duyduğu güvenin,^[4] Sanayi Devrimi’nin makineleşme iyimserliğinin ve klasik politik iktisadın işbölümü fikrinin ortak ürünü olduğunu söyleyebiliriz. O, döneminin diğer büyük isimleri gibi, matematikten politik ekonomiye kadar çok çeşitli alanlarda düşünen, hatta düşüncelerini pratiğe geçirmeye çalışan iddialı, biraz da asabi ve eksantrik bir mucitti.

Babbage’ın ilgi alanları dönemine göre bile oldukça geniştir . Ancak YZ ve bilgisayarla ilgili tarihsel tartışmalarda çok önemli dönüm noktaları olan ve Babbage’ın hayatının önemli bir kısmında üzerinde çalıştığı iki imza projesi vardır: Difference Engine ve Analytical Engine.

Babbage, 1819’dan itibaren mekanik hesaplayıcılar üzerine daha sistemli bir biçimde çalışmaya başladı. 1822 yılında, daha sonra Difference Engine adını alacak küçük bir deneysel hesaplama makinesi geliştirdi ve aynı yıl astronomik ve matematiksel tabloların makineyle hesaplanması fikrini bilimsel çevrelere sundu (Science Museum 2023). Bu makine, karmaşık fonksiyonları doğrudan çözmekten çok, sonlu farklar yöntemine dayanarak matematiksel tabloların hesaplanmasında insan hatasını azaltmaya çalışıyordu (Whipple Museum, t.y.). Sonrasında Babbage, daha büyük bir makine inşa edebilmek için Royal Society’nin desteğiyle Britanya hükümetinden fon alarak Difference Engine adını verdiği iddialı projesine başladı.

Difference Engine: İnsan hesaplayıcıdan mekanik tablo üretimine

Babbage’ın Difference Engine projesiyle, Sanayi Devrimi’nin ve İngiltere’nin kolonyal ihtiyaçlarının etkisi altında yapmaya çalıştığı şey, zihinsel işlemlerin parçalara ayrılıp makinelerle yürütülüp yürütülemeyeceği sorusuna yanıt aramaktı denilebilir. Bu açıdan Babbage, insan hesaplayıcıların (“computer”^[5]) uzun ve hataya açık işlerini makineyle daha hızlı ve güvenilir biçimde gerçekleştirmeyi amaçlıyordu. Bir başka ifadeyle, Babbage’ın Difference Engine projesi insan hesaplama emeğinin belirli parçalarını makineye devretme fikrinden doğmuştu denilebilir (Schaffer, 1994; Pasquinelli, 2023). Babbage’ın bu fikre tesadüfen yöneldiğini söylemek yanıltıcı olur. Babbage üzerine yazanların ortaklaştığı gibi, Sanayi Devrimi’nin iş bölümü mantığı onun hesaplama emeğine bakışını derinden etkilemişti^[6].

Babbage’e göre, “iş bölümü yalnızca mekanik işlemlere değil, zihinsel işlemlere de aynı başarıyla uygulanabilir; her iki durumda da benzer bir zaman tasarrufu sağlanabilir”di.^[7] Babbage’a göre, iyi yetişmiş bir matematikçiyi “aritmetiğin en alt işlemleri” için kullanmak gereksiz bir kayıptı. Ancak Babbage açısından mesele tekniğin ötesinde politik iktisad bir konuydu. Genel olarak yukarıda tartıştığımız gibi, Babbage hataya açık, yorulan, dikkati dağılan ve sürekli denetlenmesi gereken insan hesaplayıcının yerine daha düzenli işleyen bir mekanizma koyarak hem zaman hem de maliyet tasarrufu sağlamak istiyordu. Daha sonra Babbage ilkesi olarak bilinen bu yaklaşım Mill, Marx, Marshall dahil birçok iktisatçının da gündemine girmiştir^[8].

Analytical Engine: Genel amaçlı hesaplama fikrine doğru

Babbage, Difference Engine projesinin 1833’te tıkanmasının ardından, 1834’ten itibaren çok daha iddialı bir proje olan Analytical Engine üzerinde çalışmaya başladı. Difference Engine belirli matematiksel tabloları otomatik olarak üretmeye dönük daha sınırlı bir hesaplama makinesiyken, Analytical Engine farklı komut dizilerine göre farklı işlemler yapabilecek genel amaçlı ve programlanabilir bir mekanik hesaplama makinesi olarak tasarlanmıştı. Babbage bu makinede sayıların ve ara sonuçların tutulacağı bir “store” ile aritmetik işlemlerin yapılacağı bir “mill” ayrımı tasarladı. Jacquard dokuma tezgâhından esinlenen delikli kartlar aracılığıyla verilerin ve komutların makineye aktarılması öngörülüyordu. Böylece hesaplama tek bir işlemin tekrarından çıkarak farklı adımları izleyebilen, ara sonuçları saklayabilen ve önceden belirlenmiş bir işlem düzenine göre hareket edebilen günümüzün bilgisayarlarının fikrine yaklaşıyordu.

Ada Lovelace: Sembolik işlem ve makinenin sınırları

Analytical Engine’i tartışırken Ada Lovelace’ın katkılarından bahsetmeden geçmek olmaz.^[9] Farklı kaynaklar Lovelace’ın katkısının kapsamı konusunda tam olarak aynı noktada durmasa da, Lovelace’ın Analytical Engine üzerine yazdıkları yapay zekâ ve bilgisayar fikrinin gelişimi açısından önemli kabul edilir. Babbage, Analytical Engine’in fikir babası ve tasarımının mimarı olsa da, Lovelace bu makinenin potansiyelini görme konusunda daha geniş bir ufka sahipti. 1843’te Analytical Engine üzerine yazılmış bir metni İngilizceye çevirirken eklediği notlarda, makinenin çalışma mantığını ve işlem adımlarını ayrıntılı biçimde açıkladı; ayrıca onun yalnızca sayısal hesap yapan bir aygıttan daha fazlası olabileceğini vurguladı. Lovelace`a göre sayılar yalnızca nicelikleri değil, harfleri, müzik notalarını ya da başka sembolik ilişkileri de temsil edebilirdi. Bir başka deyişle, Lovelace, Analytical Engine’i uygun kurallar altında sayılar dışındaki sembolik ilişkiler üzerinde de işlem yapabilecek daha genel bir düzenek olarak tahayyül ediyordu (Lovelace, 1843; Bodleian Library, 2018; Misa, 2023.). Bu yaklaşım, 1950’lerdeki sembolik yapay zekâ çalışmalarına giden yolda erken ve önemli bir mihenk taşı olarak görülebilir.

Lovelace’in YZ tarihi açısından bir başka önemi de makinenin özgünlüğü ve düşünme kapasitesi üzerine fikirleriydi. Ona göre, Analytical Engine ne kadar kabiliyetli olursa olsun, “herhangi bir şeyi başlatma/icat etme kapasitesine sahip değildi”. Lovelace’a göre, Analytical Engine yalnızca “ona nasıl yaptıracağımızı bildiğimiz şeyi” yapabilirdi (Lovelace, 1843, Note G). Bu ifade daha sonra “Lady Lovelace’s Objection” adıyla, makinelerin gerçekten yeni bir şey üretip üretemeyeceği tartışmasının klasik başlangıç noktalarından biri hâline geldi (Nilsson, 2010). Nitekim Turing, 1950’de “Computing Machinery and Intelligence” makalesinde doğrudan bu konuyu da ele aldı. Daha sonraki yazılarda tekrar ziyaret edeceğimiz gibi, Turing’e göre Lovelace’ın tezi, makinenin “asla gerçekten yeni bir şey yapamayacağı” ya da bizi “şaşırtamayacağı” iddiasına indirgenebilirdi. Turing bu konuda Lovelace ile aynı fikirde değildi. Turing (1950) makinelerin kendisini “sıklıkla şaşırttığını” ve asıl yanılgının, bir kural verildiğinde o kuralın bütün sonuçlarının insan zihninde aynı anda belirdiğini varsaymak olduğunu ifade etmiştir (Turing, 1950, PDF sf. 15)^[10]. Lovelace’ın, Turing gibi isimlerin de doğrudan andığı, hesaplamanın sayısal işlemden sembolik işleme genişleyebileceğini erken dönemde fark etmesi ve makinenin özgünlük ile düşünme kapasitesine ilişkin hâlâ süren tartışmaya yaptığı katkı nedeniyle Lovelace, YZ düşünsel/pratik gelişim hattındaki önemli figürlerden biri olarak kabul edilir

Sanayi devrimi ve 1950 sonrasının örüntüleri üzerine

Bugünden geriye dönüp baktığımızda, özellikle Babbage’ın girişimlerinin geçtiği aşamalar 1950 sonrası YZ tarihinde sıkça karşımıza çıkacak birtakım örüntülerin benzer bir biçimi olarak okunabilir.

Birincisi, Babbage’ın özellikle Difference Engine projesi, Aydınlanma’nın hesaplanabilirlik ve akla duyduğu güvenle Sanayi Devrimi’nin makineleşme rüzgârını arkasına alarak büyük bir beklenti yarattı. Bu açıdan Babbage projesinin etrafındaki beklenti atmosferi, 1950’lerde yapay zekânın kurumsal bir araştırma programı olarak ortaya çıkışında görülen iyimserlikle dikkat çekici tarihsel benzerlikler taşır. İleride detaylandıracağımız gibi, Dartmouth önerisinde dönemine göre çok iyimser bir şekilde insan öğrenmesinin ve zekânın her yönünün ilke olarak makine tarafından simüle edilebilecek biçimde tanımlanabileceği varsayılmıştı (McCarthy vd., 1955). Dönemin önemli isimlerinden Newell ve Simon (1958) bu iyimserliği şöyle ifade etmişti: “Bugün dünyada düşünen, öğrenen ve yaratan makineler vardır… bu makinelerin yetenekleri hızla artacak ve çok da uzak olmayan bir gelecekte insan zihninin uygulanabildiği bütün problem alanlarını kapsayacaktır”.^[11]

Babbage’ın döneminde de benzer biçimde, hesaplama emeğinin en azından belirli parçalarının makineye devredilebileceği düşüncesi, teknik bir yenilik beklentisinin ötesine geçerek bilimsel ve toplumsal bir vaat hâline geldi (Lardner, 1834; Schaffer, 1994). Bu beklenti yalnızca Babbage’ın kişisel iddialarından kaynaklanmıyordu. Difference Engine fikri, 1822’de Astronomical Society of London’da, daha sonra Royal Astronomical Society adını alacak kurumda, astronomik tabloların makineyle hesaplanması üzerine yapılan bir sunumla bilimsel dolaşıma girmişti (Science Museum, t.y.). 1824’te aynı kurumun Babbage’a altın madalya vermesi, projenin bilimsel çevrelerde sıradan bir mekanik yenilik olarak değil, dönemin hesaplama sorunlarına yanıt verebilecek önemli bir teknik eşik olarak görüldüğünü gösteriyordu. Ödül gerekçesi de bunu açık biçimde ortaya koyuyordu: Babbage, “matematiksel ve astronomik tabloları hesaplayacak bir makine” icadı nedeniyle ödüllendirilmişti (Powerhouse Collection, t.y.). Bu bağlamda, Difference Engine, hesaplama hatalarını azaltabilecek, astronomi ve navigasyon tablolarını daha güvenilir hâle getirebilecek ve kamu yararı taşıyan bir teknoloji vaadi olarak algılandı (Science Museum, t.y).^[12] Bu beklentinin dönemin kamusal diline nasıl taşındığını en açık biçimde Lardner’ın 1834’te Edinburgh Review’da yayımlanan uzun yazısında görmek mümkündür. Lardner, Babbage’ın projesini aritmetiği mekanizmanın alanına taşıyan, insan hesaplamasının hata, tekrar ve baskı aşamalarındaki yaşanabilecek problemleri makineyle aşmayı vaat eden olağanüstü bir girişim olarak anlatır (Lardner, 1834)^[13].

İkinci olarak, her iki dönemde de kamu kaynakları ve devlet kapasitesi belirleyici bir rol oynadı. Babbage’ın geliştirdiği Difference Engine’i saf bireysel bir mucitlik girişimi olarak algılamak doğru olmaz. Royal Society’nin desteğiyle Babbage, 1823’te Britanya hükümetinden ilk olarak 1.500 sterlinlik bir hibe aldı. Proje ilerledikçe devlet katkısı büyüdü ve İngiliz hükümetinin projeye toplam katkısı 17.500 sterline ulaştı (Science Museum, 2023). Science Museum’un (2023) verdiği karşılaştırmaya göre bu tutar, 1831’de Robert Stephenson fabrikasından alınabilecek yirmi iki yeni buharlı lokomotifin maliyetine denk geliyordu. Kaba bir finansal karşılaştırma yapmak için aynı tutarı, İngiliz devlet tahvili getirileriyle bileşik olarak 2025 yılı sonu için hesapladığımızda, bu katkı 2025 yılı sonunda yaklaşık 93,7 milyon sterline tekabül eder.^[14] Dolayısıyla Difference Engine’i, dönemin İngilteresi açısından ciddi bir kamu destekli teknoloji yatırımı olarak düşünebiliriz. Daha sonraki yazılarda detaylandıracağımız gibi, 1950’lerden itibaren YZ araştırmalarının kurumsallaşmasında RAND, Air Force, ONR ve özellikle ARPA/DARPA gibi kamu ve savunma bağlantılı kurumların rolü düşünüldüğünde (National Research Council, 1999), Babbage örneği kamu kaynaklarının YZ tarihini anlamaya çalışırken erken örneklerden biri olarak karşımıza çıkmaktadır.

İşin ilginç yanı, 1950 sonrası YZ tarihinde devlet desteğinin azalmasının YZ “kışlarında”^[15] oynadığı role benzer biçimde, Babbage’ın projelerinde de kamu finansmanının devam etmemesi başarısızlığa katkı yapan unsurlardan biriydi. Difference Engine uzun yıllar süren çalışmaya rağmen tamamlanamayınca, hükümet projeyi fonlamaya devam etmekten vazgeçti. Bu sırada Babbage daha iddialı Analytical Engine üzerinde çalışıyordu; fakat bu ikinci makine için Difference Engine’e benzer bir kamu finansmanı hiçbir zaman sağlanamadı (Science Museum Group Collection, t.y.; Science Museum, 2023). Elbette bu projelerin tamamlanamamasını yalnızca devlet desteğinin çekilmesiyle açıklamak doğru olmaz (aşağıda teknik ve örgütsel sorunlara ayrıca döneceğim). Yine de kamu desteğinin devam etmemesi, Difference Engine’in genel kullanıma geçememesine ve Analytical Engine’in daha çok tasarım ve deneme parçaları düzeyinde kalmasına katkı yaptı denebilir. Babbage’ın gözünde de fon yokluğu bu projelerin istediği gibi sonuçlanmamalarının nedenlerinden biriydi.^[16] Bu açıdan Babbage örneği, 1950 sonrası YZ tarihinde görülecek erken bir örüntü benzerliğine işaret ediyor: büyük vaatler kamu desteğini harekete geçirmiş, fakat beklenen sonuçlar alınamayınca bu desteğin devamı zorlaşmıştı.

Üçüncü olarak, 1950 sonrası için daha ayrıntılı biçimde tartışacağımız gibi, bu projelere devlet desteği sırf bilimsel meraktan kaynaklanmıyordu. Bu destek, dönemin İngiliz İmparatorluğu’nun denizcilik, ticaret, haritacılık, sigorta ve kamu yönetiminde ortaya çıkan güvenilir hesaplama ihtiyacıyla da ilişkiliydi. Babbage’ın projesi, 19. yüzyıl İngiltere’sinde yön bulma, ticari riskleri hesaplama, haritaları ve astronomik tabloları standartlaştırma ihtiyacının arttığı bir dönemde gündeme gelmişti. Basılı matematik tablolarındaki hataların ciddi pratik ve ekonomik sonuçları olabiliyordu (Lardner, 1834, Science Museum, 2023). Burada, 1940’ların savaş yıllarında, 1950’lerin Soğuk Savaş ortamında ve bugün ABD-Çin teknoloji rekabetinde yeniden görülecek bir örüntünün benzerini görmek mümkün. Hesaplama ve daha sonra YZ teknolojileri bilimsel merakın ötesinde, devletlerin ihtiyaçları ve hegemonya mücadelelerinin de parçası olarak gelişti.

Dördüncü olarak, bu projelerin başarılı olamamasının, devlet desteğinin kesilmesinin yanında, daha sonra tekrar karşımıza çıkacak yapısal bir nedeni daha vardı. Fikirlerin hayata geçirilebilmesi için onları taşıyacak maddi, teknik ve kurumsal koşulların da oluşması gerekir. Difference Engine ve Analytical Engine kendi dönemlerinde tamamlanmış, yaygın olarak kullanılan makinelere dönüşmedi. Fakat bu durum, Babbage’ın fikirlerinin ve tasarımının yanlış olduğunu da göstermez. Nitekim Science Museum, Babbage’ın çizimlerine dayanarak Difference Engine No. 2’yi 1991’de inşa ederek Babbage’ın fikirlerinin pratiğe geçebileceğini göstermiş oldu (yazıcı mekanizması ise 2002’de tamamlandı) (Science Museum Group Collection, Science Museum, 2023). Babbage’ın projeleri için sorun fikirlerin kendisinden çok bu fikirlerin dönemin üretim kapasitesi içinde hayata geçirilebilmesiydi. Hassas metal işçiliği, atölye düzeni, usta işçilerin becerisi, maliyetler ve devletle ilişkiler projelerin akamete uğramasına sebep oldu. Babbage, makinenin çizim ve talimatlarla ilerleyebileceğini düşünüyordu; fakat üretim süreci hâlâ usta işçilerin deneyimine ve dönemin hassas üretim kapasitesine bağımlıydı. Analytical Engine ise Difference Engine’den çok daha iddialı olarak genel amaçlı, programlanabilir ve buhar gücüyle çalışacak mekanik bir bilgisayar olarak tasarlanmıştı. Ancak hiçbir zaman inşa edilemedi (Science Museum, 2023). Nilsson’un daha sonraki bilgisayar tarihi için vurguladığı gibi, pratik bilgisayarlar “pirinç mekanizmalar yerine elektrikli aygıtların icadını beklemek zorundaydı” (Nilsson, 2010). Benzer bir örüntüyü 1950’lerden sonra sinir ağları ve makine öğrenmesi tartışmalarında da göreceğiz: teorik olarak mümkün görünen öğrenme yöntemlerinin etkili ve yaygın biçimde çalışabilmesi için daha güçlü hesaplama altyapısı, daha fazla veri ve daha gelişkin algoritmik yöntemler gerekecekti.

Sonuç

Babbage’ın projeleri, YZ’nin bir araştırma alanı olarak kurumsallaşmasından önceki tarihinin çok önemli uğraklarıdır. Aydınlanma’nın insan aklına duyduğu güvenin, Sanayi Devrimi’nin makineleşme iyimserliğinin ve klasik politik iktisadın işbölümü fikrinin ortak ürünü olan bu projelerin serüveni ile 1950 sonrası dönem ve hatta günümüzdeki gelişmeler arasında ilginç benzer örüntüler görmek mümkündür. Bu örüntülerin bir tarafı aşırı beklentiler ve hayal kırıklıklarıyla, bir tarafı devletlerin ve uluslararası jeopolitik rekabetin rolüyle, bir tarafı da fikirleri taşıyacak teknik ve kurumsal kapasiteyle ilgilidir. Sanayi Devrimi sonrasındaki süreçleri anlamak, günümüzü de anlamaya yardımcı olacak önemli ipuçları sunuyor. Bu tartışmaları ileriki yazılarda tekrar ziyaret edeceğiz. Bir sonraki yazıda YZ’ye giden yoldaki durakları İkinci Dünya Savaşı sonrasına kadar tartışmaya devam edeceğim.

Kaynakça

Acemoglu, Daron ve Simon Johnson. 2024. “Learning from Ricardo and Thompson: Machinery and Labor in the Early Industrial Revolution, and in the Age of AI.” NBER Working Paper No. 32416.

Babbage, Charles. 1835 [1832]. On the Economy of Machinery and Manufactures. 4. baskı, genişletilmiş. London: Charles Knight.

Bodleian Library. 2018. “Ada Lovelace and the Analytical Engine.” Bodleian Libraries Blog, 26 Temmuz.

Lardner, Dionysius. 1834. “Babbage’s Calculating Engine.” Edinburgh Review 59: 263–327.

Lovelace, Ada Augusta. 1843. “Notes by the Translator.” İçinde L. F. Menabrea, “Sketch of the Analytical Engine Invented by Charles Babbage, Esq.” Scientific Memoirs 3: 666–731. London: Richard and John E. Taylor.

McCarthy, John, Marvin L. Minsky, Nathaniel Rochester ve Claude E. Shannon. 1955. “A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence.”

Misa, Thomas J. 2023. “Charles Babbage, Ada Lovelace, and the Bernoulli Numbers.” arXiv:2301.02919.

National Research Council. 1999. Funding a Revolution: Government Support for Computing Research. Washington, DC: National Academies Press.

Newell, Allen ve Herbert A. Simon. 1958. “Heuristic Problem Solving: The Next Advance in Operations Research.” Operations Research 6(1): 1–10.

Nilsson, Nils J. 2010. The Quest for Artificial Intelligence: A History of Ideas and Achievements. Cambridge: Cambridge University Press.

Pasquinelli, Matteo. 2023. The Eye of the Master: A Social History of Artificial Intelligence. London: Verso.

Powerhouse Collection. t.y. “Medal, Astronomical Society Prize, 1824.”

Russell, Stuart J. ve Peter Norvig. 2021. Artificial Intelligence: A Modern Approach. 4. baskı. Hoboken: Pearson.

Schaffer, Simon. 1994. “Babbage’s Intelligence: Calculating Engines and the Factory System.” Critical Inquiry 21(1): 203–227.

Science Museum. 2023. “Charles Babbage’s Difference Engines and the Science Museum.”

Thompson, E. P. 1967. “Time, Work-Discipline, and Industrial Capitalism.” Past & Present 38: 56–97.

Turing, Alan M. 1950. “Computing Machinery and Intelligence.” Mind 59(236): 433–460.

Whipple Museum of the History of Science. t.y. “Charles Babbage’s Difference Engine.” Cambridge: University of Cambridge.

Notlar

1. Marx ve Engels’in “katı olan her şey buharlaşıyor” ifadesi, Sanayi Devrimi’nin üretim tekniklerinin yanı sıra eski toplumsal ilişkileri ve değerleri de çözen daha geniş, sarsıcı etkisini çok vurucu bir şekilde anlatır (Marx ve Engels, 1848). ↑

2. Acemoğlu ve Johnson’ın Ricardo ve E. P. Thompson’a referansla tartıştığı gibi, makineleşmenin ve otomasyonun işçiler açısından sonucu kendiliğinden daha yüksek ücretler ya da daha iyi çalışma koşulları olmayabilir. Erken Sanayi Devrimi’nde olduğu gibi, verimlilik artışı işçilerin hayatına düşük ücret, ağır çalışma disiplini, gözetim ve özerklik kaybı olarak da yansıyabilir. Bu etkinin yönünü teknolojinin kendisi kadar yeni görevlerin oluşup oluşmadığı, tamamlayıcı istihdamın genişleyip genişlemediği ve işçilerin verimlilik artışından pay alabilecek pazarlık gücüne sahip olup olmadığı belirler (Acemoğlu ve Johnson, 2024). Bu tartışma, serinin sonraki yazılarında değineceğimiz yapay zekânın çalışma hayatı ve istihdam üzerindeki etkisini anlamak için önemli ipuçları sunuyor. ↑

3. Charles Babbage, 1791’de Londra’da, görece varlıklı bir bankacı ailesinde doğdu. Dönemin pratiklerine uygun olarak özel eğitim aldıktan sonra, 1810 yılında Cambridge’de matematik eğitimine başladı. Babbage’ın hesaplama makinelerine ilgisi de bu dönemde şekillenmeye başladı. Cambridge’deyken astronomi ve denizcilik için kullanılan logaritma tablolarını hesaplayacak bir makine üzerine düşünüyordu (Science Museum Group Collection, t.y.). 1814 yılında Cambridge’den mezun olduktan sonra 1816’da Royal Society üyeliğine seçildi ve 1817’de MA derecesini aldı (Computer History Museum, t.y.; Science Museum Group Collection, t.y.). Babbage`ın Cambridge’de başlayan hesaplama makinelerine ilgisi 1819’dan sonra çok daha sistematik bir hal aldı. Babbage’ın erken yaşamı, Cambridge yılları, Analytical Society çevresi, Royal Society üyeliği ve Difference Engine’e giden süreç için bkz. Computer History Museum, “The Babbage Engine”; Science Museum Group Collection, “Charles Babbage 1791–1871”; Science Museum, “Charles Babbage’s Difference Engines and the Science Museum”. Difference Engine’in sonlu farklar yöntemiyle matematiksel tablolar üretme amacı ve elle hesaplanan/kopyalanan tablolardaki hata sorunuyla ilişkisi için ayrıca bkz. Whipple Museum, “Charles Babbage’s Difference Engine.” ↑

4. Pasquinelli, Babbage’ın insan bilgisinin “sürekli genişleyen alanı”na duyduğu güveni ve hesaplamaya verdiği merkezi rolü, dönemin ilerleme tahayyülü içinde ele alır (Pasquinelli, 2023, s. 75). ↑

5. Günümüzde hesaplayıcı makine (bilgisayar) anlamına gelen “computer” sözcüğü, o dönemde makineyi değil, hesaplama yapan insanı ifade ediyordu. Spesifik olarak, 19. yüzyıl başı İngiltere’sinde “computer”, astronomi, denizcilik, devlet destekli tablo üretimi ve bilimsel hesaplama için elle işlem yapan kişileri anlatıyordu. Bu kişiler, matematiksel ve astronomik tabloların hazırlanmasında görev alıyor, kimi zaman evden çalışıyor ve kendilerine gönderilen sayıları hesaplayıp sonuçları geri iletiyorlardı(Science Museum, 2023 Schaffer, 1994; Pasquinelli, 2023). ↑

6. Babbage’ın iş bölümü fikri Adam Smith’in klasik politik iktisatta merkezileştirdiği tartışmayla ilişkilidir. Ancak Babbage’ın özgün yanı, bu fikri yalnızca fiziksel üretime değil, zihinsel işlemlere de uygulamasıdır. Pasquinelli, Babbage’ın hesaplama makinelerini anlamak için makinenin kendisinden çok iş bölümü ilkelerine bakmak gerektiğini vurgular (Pasquinelli, 2023, s. 59). ↑

7. Orjinal ifade şu şekildedir: “We have already mentioned what may, perhaps, appear paradoxical to some of our readers, that the division of labour can be applied with equal success to mental as to mechanical operations, and that it ensures in both the same economy of time” (Babbage, 1835). ↑

8. “Babbage ilkesi”, iş sürecinin farklı beceri düzeyleri gerektiren alt işlemlere ayrılması ve her işlemin onu yapabilecek en düşük maliyetli emek türüne devredilmesi fikrine dayanır. Buradaki vurgu yalnızca hızlanma değil, yüksek vasıflı emeğin basit işlemlerde kullanılmaması yoluyla maliyetin düşürülmesidir. İlke daha sonra Marx, Mill, Marshall ve Braverman gibi yazarların işbölümü, vasıf, ücret ve emek denetimi tartışmalarında farklı biçimlerde ele alınmıştır. ↑

9. Lord Byron’ın kızı olan Ada Lovelace (1815–1852), annesi Anne Isabella Milbanke’nin yönlendirmesiyle matematik ve bilim ağırlıklı bir eğitim aldı. 1833’te Babbage ile tanıştı; bu tanışma, daha sonra Analytical Engine üzerine yaptığı çeviri ve ek notlarla bilgisayar tarihindeki yerini belirleyecek uzun bir entelektüel ilişkiye dönüştü. Lovelace’ın hayatı ve Analytical Engine’e katkıları için bkz. Bodleian Library (2018) ve Misa (2023). ↑

10. Turing 1950’de yayınladığı ünlü Computing Machinery and Intelligence makalesinin “Lady Lovelace’s Objection” adlı 6. Bölümün sonunda Lovelace ve onun gibi düşünenlerle aynı fikirde olmadığını çok ince bir şekilde anlatır: “Makinelerin bizi şaşırtamayacağı görüşünün, bana göre, filozofların ve matematikçilerin özellikle yatkın olduğu bir yanılgıdan kaynaklandığını düşünüyorum. Bu yanılgı, bir olgu zihne sunulduğu anda, o olgunun bütün sonuçlarının da aynı anda zihinde belirdiği varsayımıdır. Bu varsayım birçok durumda oldukça kullanışlıdır; ancak onun yanlış olduğunu unutmak da bir o kadar kolaydır. Bunun doğal sonucu ise, verilerden ve genel ilkelerden hareketle sonuçlar çıkarmanın kendi başına hiçbir değeri ya da yaratıcılığı olmadığına inanılmasıdır.”(orjinal metinden Türkçe çevirisi YZ yardımıyla yapıldı) (Turing 1950: 15). ↑

11. Orjınali şöyledir: Simon, H. A. (1957). “There are now in the world machines that think, that learn and that create. Moreover, their ability to do these things is going to increase rapidly until, in a visible future, the range of problems they can handle will be coextensive with the range to which the human mind has been applied.” (Simon, 1957, p. 22). ↑

12. Babbage’ın Difference Engine fikrini 14 Haziran 1822’de Astronomical Society of London’da sunduğu ve dönemin matematikçileri, navigatörleri, mühendisleri, haritacıları ve bankerlerinin hataya açık basılı matematik tablolarına bağımlı olduğu için bu tür bir makinenin önemli bir pratik vaat taşıdığı konusunda bkz. Science Museum, “Charles Babbage’s Difference Engines and the Science Museum.” Babbage’a 1824’te verilen altın madalyanın gerekçesi için bkz. Powerhouse Collection, “Difference Engine No. 1: ↑

13. Londra’daki seçkin bilimsel ve toplumsal çevrelere yapılan gösteriler ile Babbage’ın Berlin, Paris ve Torino’ya uzanan tanıtım ağı, Difference Engine etrafındaki beklentiyi daha da büyüttü. 1832’de tamamlanan ve makinenin yaklaşık yedide birini oluşturan iki bin parçalık deneme bölümü, Babbage’ın elinde teknik bir prototipin ötesinde, hesaplama emeğinin makineyle ikame edilebileceğine işaret eden bir gösteri nesnesi de olmuştu (Science Museum, n.d.; Schaffer, 1994). Ayrıca Darwin’in de aralarında bulunduğu dönemin gözde isimlerinin de bu gösterilere hem katılıp hem de etkilenmesi, projenin yalnızca mühendislik çevrelerinde değil, dönemin daha geniş bilimsel tahayyülünde de karşılık bulduğuna da işaret etmektedir (Schaffer, 1994) ↑

14. Babbage’ın Difference Engine’i için Britanya Hazinesi’nin yaptığı harcama Science Museum tarafından yaklaşık 17.500 sterlin olarak verilmektedir. Kolaylaştırıcı bir varsayımla, bu toplam tutarı 1834 yılındaki tekil bir harcama gibi ele alabiliriz. Bu hesapta 1834–2016 için Bank of England/FRED’in uzun vadeli Britanya devlet tahvili getirileri, 2017–2025 için ise Birleşik Krallık 10 yıllık devlet tahvili getirileri kullanılmıştır. Yıllık getiriler yeniden yatırılmış olarak kabul edildiğinde, bileşik getiri çarpanı yaklaşık 5351,84 olur. Buna göre 17.500 × 5351,84 ≈ 93,7 milyon sterlin bulunur. ↑

15. “YZ kışları” ile, yapay zekâya dönük beklentilerin zayıfladığı, araştırma fonlarının ve kurumsal desteğin belirgin biçimde gerilediği dönemler kastediliyor. Terim özellikle 1970’lerde ve 1980’lerin sonu/1990’ların başında yaşanan güven ve finansman kaybı dönemleri için kullanılır. ↑

16. Bu nedenle, Babbage 1840’lardan sonra İngiliz hükümetine yönelik eleştirilerini açıkça dile getirmeye çalıştı. Bu gerilim Lovelace ile ilişkisine de yansıdı: Lovelace, çevirdiği ve genişlettiği Menabrea metnine Babbage’ın İngiliz hükümetini sert biçimde eleştiren bir ek koymasına karşı çıkmış, Babbage ise buna karşılık Lovelace’ı projeden dışlamıştır (Bodleian Library, 2018). ↑