Hindistan’ın Afrika Seferi (I): Rakamlarla Bir Ortaklığın Anatomisi

Hindistan-Afrika Forumu’nun dördüncü zirvesi, on bir yıllık bir aradan sonra toplanacağı hafta, 2019’dakiyle aynı gerekçeyle – bir Ebola salgınıyla – yeniden ertelendi. Bu yazı, iki taraf arasındaki ekonomik ilişkinin tarihsel arka planına ve ticaret, yatırım, kalkınma finansmanı verilerine yakından bakıyor.

28-31 Mayıs 2026’da Yeni Delhi’de toplanması planlanan Dördüncü Hindistan-Afrika Forumu Zirvesi (IAFS-IV), 21 Mayıs’ta, Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Uganda’da yayılan, Dünya Sağlık Örgütü’nün “uluslararası kamu sağlığı acil durumu” ilan ettiği bir Ebola salgını nedeniyle süresiz olarak ertelendi (Pressenza, 2026). Hindistan Hükümeti ile Afrika Birliği Komisyonu arasındaki istişareler sonucu alınan kararla yeni tarih daha sonra belirlenecek. Dışişleri Bakanı Jaishankar, Hindistan’ın Afrika Hastalıkları Kontrol ve Önleme Merkezi’ne (Africa CDC) acil tıbbi yardım gönderdiğini açıkladı (Pressenza, 2026). 2019’da planlanan dördüncü zirvenin de ertelenme gerekçesi yine bir Ebola salgınıydı (2014 yılında da aynı salgın nedeniyle zirve ertelense de 2015 Ekim’de gerçekleştirilebildi) ardından 2020-2022 arasında COVID-19 araya girdi (Dye ve Kumar, 2024). Yani Hindistan’ın Afrika’yla en yüksek düzeyde siyasi temas kurma girişimi, art arda iki kez, kıtadaki halk sağlığı krizleriyle çakıştı, ki bu rastlantı, ilişkinin retorik ile kurumsal süreklilik arasındaki makasını özetlemesi bakımından kayda değer.

Hindistan-Afrika ilişkilerinin geliştirilmesi yeni bir ufuk değil. Hindistan Cumhuriyeti Başbakanı Jawaharlal Nehru, 1955 Bandung Konferansı’nda sömürgecilik karşıtı Afro-Asya dayanışmasının en görünür sözcülerinden biriydi. 29 Asya ve Afrika ülkesini bir araya getiren konferans, Hindistan’ın Küresel Güney söyleminin tarihsel referans noktasıdır (Bangera, 2026; Verma, 2026). 1964’te kurulan Hindistan Teknik ve Ekonomik İşbirliği Programı (ITEC), bu siyasi dayanışmayı teknik işbirliğine dönüştürdü ve bugüne dek -Afrika’yı da kapsayan- 158 ülkeden kümülatif 40 bini aşkın burslu/stajyer yetiştirdi (Klingebiel, 2023). Hindistan’ın 1990’larda üçüncü dünya kalkınmacılığından, ekonomik liberalleşmeyle geçişiyle birlikte Afrika ile ilişkileri de kalkınma işbirliğinden ziyade ticari ilişkilere doğru evrildi. 2002’deki Focus Africa kampanyasından sonra Hindistan, Afrika’yla zirve diplomasisini kurumsallaştırdı. İlk Hindistan-Afrika Forumu Zirvesi (IAFS-I) 2008’de, ikincisi 2011’de Addis Ababa, Etiyopya’da toplandı. IAFS-I ve IAFS-II zirveleri katılımı 10-15 ülkeyle sınırlayan Banjul Formülü çerçevesinde gerçekleşti. 2015’teki üçüncü zirvede (IAFS-III) bu sınır kaldırıldı; 54 Afrika ülkesinin tümü davet edildi ve 41’i devlet veya hükümet başkanı düzeyinde Yeni Delhi’de temsil edildi (Ray, 2015). Zirve sembolik olmanın ötesine geçti ve Hindistan, beş yıla yayılacak 10 milyar dolarlık yeni kredi hattı ve 600 milyon dolarlık hibe (100 milyon dolarlık Hindistan-Afrika Kalkınma Fonu ile 10 milyon dolarlık Hindistan-Afrika Sağlık Fonu dahil) taahhüt etti; bu da 2008’den beri birikmiş 7,4 milyar dolarlık imtiyazlı finansman ile 1,2 milyar dolarlık hibenin üzerine ekleniyordu (Ray, 2015). Diplomatik altyapı benzer biçimde büyüdü. Mevcut Başbakan Narendra Modi’nin 2018’de Uganda Parlamentosu’nda açıkladığı on ilkenin ardından Hindistan, kıtadaki daimi misyon sayısını 29’dan 47’ye çıkardı (PIB, 2018; Dye ve Kumar, 2024). Söz konusu üçüncü zirvenin üzerinden artık on bir yıl geçti.

Ticaret verilerine bakıldığında da dalgalı ama yükselen bir eğilim görülüyor. Hindistan’ın Afrika’yla ticareti 2012’de 47 milyar dolardı, 2015’te 78 milyar dolara çıktı, 2016-2021 arası gerilemenin ardından 2022’de 97,8 milyar dolara ulaştı (Dye ve Kumar, 2024). Hindistan Sanayi Konfederasyonu’na (CII) göre 2024’te toplam ticaret 98 milyar dolara çıktı (Yılmaz ve Morieson, 2024); 2025-26 mali yılında ise resmi gümrük verilerine göre 93,69 milyar dolara (ihracat 45,42 milyar, ithalat 48,27 milyar dolar), yıllık %14,4 büyümeyle ulaşıldı (IANS, 2026). Kaynaktan kaynağa 15-20 milyar dolarlık farklar olsa da ölçülenin mal mı hizmet mi, takvim yılı mı mali yıl mı, gümrük verisi mi sanayi odası tahmini mi – aynı 2023-24 dönemi için bazı kaynaklar 83 milyar, bazıları 100 milyarı aştığını yazıyor- değişse de Hindistan-Afrika ticaretinin hem ölçek olarak genişlediği hem de mal ve hizmet çeşitliliği anlamında derinleştiğinden söz etmek mümkün. Ticaret denilince herhangi bir veriyi okumanın referans ülkesi haline gelen Çin ile kıyaslarsak, Çin-Afrika ticareti 2023’te 282 milyar dolar (Yılmaz ve Morieson, 2024)- bu Hindistan’ın güncel hacminin yaklaşık üç katı. Tek ülke bazında en büyük ortak Güney Afrika, 2023-24’te iki ülke arasındaki ticaret 19,25 milyar dolara ulaştı. Hindistan’dan ihraç edilen araç, ilaç ve mühendislik ürünleri karşılığında Güney Afrika’dan altın, kömür, bakır ve manganez cevheri ithal ediliyor (CGI Johannesburg, 2024). Afrika ile ticaretin bütününde de aynı örüntü tekrarlanıyor, Hindistan’ın Afrika’ya ihracatının başını ilaç (%12,6), otomotiv (%10,4) ve rafine petrol ürünleri çekiyor – Hindistan, kıtanın jenerik ilaç ihtiyacının yaklaşık yarısını tek başına karşılıyor ve Küresel Güney’in ecza deposu olma konumunu sürdürüyor; ithalat tarafında ise tablo tersine dönüyor, ham petrol, altın ve kömür ithalatın yaklaşık %60’ını oluşturuyor, burada Nijerya, Angola, Cezayir (petrol) ve Güney Afrika, Gana, Sudan (altın) öne çıkıyor (TradeImeX, 2025). Daha az bilinen ama hacimce çarpıcı bir kalem de elmas. Surat (Gujarat), dünyanın en büyük elmas kesme-cilalama merkezi ve Hindistan, Botswana’nın en büyük elmas ticareti ortağı (Bhattacharya ve Das, 2026).

Yatırım tarafında ise tablo daha karmaşık. Hindistan’ın Afrika’ya yatırımı 2013-2018 döneminde yıllık ortalama 5,34 milyar dolardan, 2018-2022’de 26,39 milyar dolara çıktı. Hindistan -bazı yıllarda Çin ve ABD’yi de geride bırakarak- kıtanın önde gelen yatırımcılarından biri oldu (Dye ve Kumar, 2024). Dışişleri Bakanı Jaishankar, 2025’te bu kümülatif birikimi 80 milyar dolar olarak nitelendirip Hindistan’ı Afrika’nın “ilk beş yatırımcısı” arasında saydı (Business India, 2025). Ama bu yatırımların önemli bir kısmı Mauritius üzerinden akıyor. Nitekim Mauritius, bu sermaye hareketlerinde stratejik bir finansal düğüm noktası işlevi görüyor. Hindistan’a gelen yabancı sermayenin tarihsel olarak en büyük kaynağı (2000-2024 arası kümülatif 177 milyar dolar, toplam FDI’ın dörtte biri) aslında büyük ölçüde İkili Vergi Önleme Anlaşması’ndan yararlanan, Hindistan’dan çıkıp Hindistan’a geri dönen sermaye – round-tripping (Business Standard, 2024a); aynı ada, 2021 Kapsamlı Ekonomik İşbirliği ve Ortaklık Anlaşması’ndan (CECPA) sonra Hindistan sermayesinin Afrika’ya açılması için de bölgesel bir toplayıcı üs işlevi görüyor (IQ-EQ, 2024). Bu da resmi FDI istatistiklerinde, sermayenin hem nereden geldiğinin hem nereye gittiğinin sistematik olarak bulanıklaştığı anlamına geliyor. Ulus-ötesi devlet sermayesi üzerine hazırlanan bir veri setine göre, Hindistan, BRICS içinde devlet öncülüğündeki dışa yatırım yoğunluğu ortalamanın altında kalan ülkelerden biri (Babic vd., 2020). Mauritius düğümü ile düşünecek olursak, Hindistan’ın Afrika’daki sermaye ihracının, büyük ölçüde Hindistan’ın dev özel şirketleri eliyle yürüdüğünü söyleyebiliriz. Bharti Airtel’in kıta operasyonu Airtel Africa, 2026 başında 14 ülkede 183,5 milyon aboneye ulaştı (Ecofin Agency, 2026); Adani Ports, 2024’te Dar es Selam Limanı’nın 2 numaralı konteyner terminalini 30 yıllığına işletme hakkını aldı (Adani Ports and SEZ, 2024) ve Tanzanya ile Kenya’da elektrik iletim hatları için neredeyse milyar dolarlık yatırım muamması sürüyor. Bu “muammaya” yakından bakmak, Afrika’nın Hindistan şirketleri için dikensiz bir gül bahçesi olmadığını görmek açısından önemli.

Ekim 2024’te Kenya Electricity Transmission Company (Ketraco), Adani Energy Solutions ile 30 yıllık, yaklaşık 736 milyon dolar (Ksh 95,68 milyar) değerinde bir kamu-özel ortaklığı anlaşması imzaladı (ENR, 2024). Nairobi çevresindeki 400kV Gilgil-Thika-Malaa-Konza hattı ile Menengai jeotermal santralini besleyecek 132kV hat bu kapsamdaydı. Kısa süre sonra Law Society of Kenya’nın açtığı dava üzerine Milimani Mahkemesi, anlaşmanın şeffaf olmadığı gerekçesiyle uygulamayı durduran bir tedbir kararı çıkardı; Ketraco’nun Adani ile yeni anlaşma yapması da yasaklandı (The Star, 2024a). Adani Group’un kurucusu Gautam Adani’nin ABD’de yolsuzlukla suçlanması üzerine Cumhurbaşkanı William Ruto, Ketraco ve JKIA havalimanı dahil tüm Adani anlaşmalarının iptalini emretti (The Star, 2024b) ancak Kenya resmi bir fesih bildirimi vermek yerine “karşılıklı anlaşmayla ayrılma” yolunu tercih ederek Adani ile tazminat görüşmelerini sürdürüyor (Business Daily Africa, 2025). Ketraco, iptalin ardından iletim hatları için yaklaşık 245 milyon dolarlık yeni bir KÖO ihale sürecini başlattı (ESI-Africa, 2025). Dava hâlâ mahkemede. Haziran 2026’da Yüksek Mahkeme, Ketraco yönetim kuruluna atanan üç üyenin görevini de askıya aldı (Capital Business, 2026). Ayrıca daha geniş kapsamlı bir anayasal dava (JKIA-Adani davası, Ketraco projelerini de etkileyebilecek) 17 Eylül 2026’da karara bağlanacak (Court Helicopter, 2026).

Kenya’daki Adani krizine rağmen, ONGC Videsh, Mozambik açığındaki Rovuma Area-1 LNG sahasında %16 hisseye sahip (ONGC Videsh, 2024); Güney Afrika’daki Hindistan yatırımı da 10 milyar doları aşmış durumda ve otomotiv üretiminden ilaca, bilişim hizmetlerinden bankacılık ve lojistiğe uzanan bir sektör çeşitliliği gösteriyor (CGI Johannesburg, 2024). Hizmet tarafında da TCS, Infosys ve Wipro gibi Hint bilişim şirketleri, Güney Afrika, Kenya ve Nijerya’daki yerleşik ofisleri üzerinden bankacılık ve telekom sektörlerine yazılım ve bilgi teknolojileri hizmeti sağlıyor. Mal ticaretinin gölgesinde kalan ama büyüyen bir kalem.

Hindistan’ın kendisine yönelik portföy yatırımı girişleri SEBI ve NSDL tarafından titizlikle izlenip yayımlanırken, Hindistan’dan Afrika borsalarına (Johannesburg, Nairobi, Lagos) yönelen portföy akışlarına dair elimizde pek bir veri ve bulgu yok. Afrika kıtasının sermaye piyasaları – Güney Afrika dışında – hâlâ sığ ve Hindistan-Afrika ilişkisi finansallaşmış portföy sermayesinden çok ticaret kredisi, doğrudan yatırım ve imtiyazlı kredi gibi kalıcı sermaye biçimleri üzerinden yürüyor. Buna karşılık finansal altyapı ihracı önemli. Hindistan’ın UPI ödeme sistemi 2024 Şubat’ında Mauritius’ta devreye girdi, Namibya Merkez Bankası ile benzer bir anlık ödeme sistemi kurmak üzere 2024’te bir anlaşma imzalandı, Kenya, Ruanda ve Mozambik ile de görüşmeler sürüyor (Business Standard, 2024b).

Devletten devlete kalkınma finansmanı tarafında ise Exim Bank aracılığıyla yürütülen imtiyazlı IDEAS kredi programı, 2004-2014 arasındaki “altın on yıl”da 6,8 milyar dolar kredi açtı ve bugüne dek 42 Afrika ülkesine toplam 196 kredi hattı (12 milyar dolar) sağlandı (Dye ve Kumar, 2024). 2018 sonrasında hibe harcaması düştü, yolsuzlukla mücadele amaçlı yeni usul değişiklikleri proje başlatma yükünü Hintli yetkililer ve Afrika hükümetlerinin üzerine bıraktı ve her iki tarafın da bu kapasiteden mahrum olduğu ortaya çıktı. Afrika Kalkınma Bankası’nın altyapı sözleşmesi veri tabanına göre Hindistan menşeli inşaat sözleşmelerinin değeri de aynı dönemde geriledi (Dye ve Kumar, 2024). 2025’te Exim Bank’ın ECOWAS Kalkınma Bankası’na (EBID) açılan 40 milyon dolarlık ticari kredi hattı örneğinde olduğu gibi hükümetten hükümete imtiyazlı finansmandan, bölgesel/yerel bankalara yönelik ticari kredilere kayan bir ilişki modeli öne çıkıyor (African Business, 2025), diğer bir deyişle, kamu imtiyazlı finansmanın geri çekilip, piyasa aracılı ticari kredinin öne çıktığı bir model.

Bu tablonun başka bir katmanı ise verilerden daha somut. Güney Afrika’da 1,8 milyon, Mauritius’ta nüfusun yaklaşık %70’ini oluşturan 891,7 bin, Kenya’da 80 bin, Tanzanya’da 55 bin kişilik Hint kökenli diaspora (Ministry of External Affairs, 2026), ki büyük kısmı 19. yüzyılda Kenya-Uganda demiryolu inşaatı için getirilen sözleşmeli işçilerin mirası, ticaret ağlarının, yatırım kararlarının ve siyasi temsilin öznesi durumunda.

Genel duruma yakından bakacak olursak, kademeli ama dalgalı büyüyen ticaret, ağırlıkla özel sermaye eliyle genişleyen ve Mauritius gibi düğümlerden geçtiği için izlenmesi zorlaşan yatırım, artan kredi hatları, neredeyse görünmez portföy akışları ve tarihsel diasporaya yaslanan diplomasi gibi çok katmanlı bir Hindistan-Afrika ilişkileri ile karşı karşıyayız. Bu tablo, yazarın kendisinin de savunucusu olduğu ilkesel bir “Güney-Güney dayanışması” girişimi mi, ya da hammadde ve pazar arayışında olan bir alt-emperyal sermaye ihracı mı? Serinin ikinci yazısında, bu konuyu tartışmak üzere…

Kaynakça

Adani Ports and SEZ (2024). Adani Ports Signs 30-Year Concession to Operate Container Terminal 2 at Dar es Salaam Port. Adani Ports and SEZ, 3 Haziran 2024.

African Business (2025). EBID Secures $40m Credit Line from India Exim Bank to Boost West African Development. African Business, Ağustos 2025.

Babic, M., Garcia-Bernardo, J. & Heemskerk, E. M. (2020). The Rise of Transnational State Capital: State-Led Foreign Investment in the 21st Century. Review of International Political Economy, 27(3), 433–475. DOI: 10.1080/09692290.2019.1665084.

Bangera, L. (2026). India’s Foreign Policy. Yayımlanmamış lisans tezi.

Bhattacharya, S. & Das, M. (2026). Botswana Rethinks Its Diamond Strategy: Can India Step Up? Modern Ghana, 9 Ocak 2026.

Business Daily Africa (2025). Kenya in Talks to Pay Adani Over Cancelled Electricity Deal. Business Daily Africa.

Business India (2025). India Bets Big on Africa. Business India.

Business Standard (2024a). India Crosses $1 Trillion in FDI Since 2000; Mauritius Tops the List. Business Standard, 13 Aralık 2024.

Business Standard (2024b). In a First, NPCI International Payments Partners with Bank of Namibia. Business Standard, 2 Mayıs 2024.

Capital Business (2026). High Court Freezes Appointment of Three KETRACO Directors Pending Hearing. Capital FM, Haziran 2026.

CGI Johannesburg (2024). India–South Africa Bilateral Economic Engagement. Consulate General of India, Johannesburg.

Court Helicopter (2026). JKIA-Adani Deal Faces Constitutional Test as Court Sets September Judgement Date. Court Helicopter.

Dye, B. & Kumar, P. (2024). Africa-India Ties: The Continent’s Next Big Relationship or Over-Hyped? The Diplomat, 12 Kasım 2024.

Ecofin Agency (2026). Airtel Africa FY2025/26 Profit More Than Doubles Driven by Data, Mobile Money Growth. Ecofin Agency, 11 Mayıs 2026.

ENR (2024). India’s Adani Secures $736M Contract for Kenya Power Transmission Build-out. Engineering News-Record, Ekim 2024.

ESI-Africa (2025). Kenya: Push to Restart PPP Transmission Lines Process Post-Adani. ESI-Africa.

IANS (2026). India-Africa Bilateral Trade Reaches $93.69 Billion in 2025-26. IANS, 15 Mayıs 2026.

IQ-EQ (2024). Mauritius: India’s Gateway to African Ventures and International Trading. IQ-EQ.

Klingebiel, S. (2023). Geopolitics, the Global South and Development Policy. IDOS Policy Brief, No. 14/2023. DOI: 10.23661/ipb14.2023.

Ministry of External Affairs, Government of India (2026). Population of Overseas Indians. Ministry of External Affairs, Ocak 2026. https://www.mea.gov.in/population-of-overseas-indians

ONGC Videsh (2024). Africa: Mozambique Rovuma Area-1. ONGC Videsh Ltd.

PIB (2018). PM Modi Outlines 10 Guiding Principles for Deepening India’s Engagement with Africa. Press Information Bureau.

Pressenza (2026). African Union Postpones India-Africa Forum Summit 2026. Pressenza International Press Agency, 21 Mayıs 2026.

Ray, N. (2015). Third India-Africa Forum Summit: Priorities, Proposals and Prospects. Indian Council of World Affairs (ICWA).

The Star (2024a). Court Stops Implementation of Adani-Ketraco Projects. The Star, 25 Ekim 2024.

The Star (2024b). Ruto Cancels Adani Deals in Kenya. The Star, 21 Kasım 2024.

TradeImeX (2025). What Does Africa Import the Most from India? TradeImeX Blog.

Verma, R. (2026). India’s Renewed Engagement with the Global South in Modi 2.0. International Journal. DOI: 10.1177/00207020261445602.

Yılmaz, İ. & Morieson, N. (2024). Authoritarian Populist “Civilization-States” and Their Influence in Africa: Hard and Soft Powers of TRIC. European Center for Populism Studies (ECPS), 11 Aralık 2024.