Takip et

Anti-Pronatalist Manifesto’ya Özgürlük Perspektifinden Gecikmiş Bir Cevap (I): İmkân Temelli Pronatalizm

🎧 Dinle ✕
DOI:10.5281/zenodo.24087083 Atıf Yap ✅ Kopyalandı! Kopyala ✅ Kopyalandı!

Bu yazı, Aykut Attar’ın Anti-Pronatalist Manifesto’suna karşı “imkân temelli pronatalizm” yaklaşımını savunuyor. Aileler için hedefin çocuk sayısı değil, istenilen ile gerçekleşen doğurganlık arasındaki fark olması gerektiğini; kurumlar içinse kuşaklar arası sürdürülebilirliğin esas alınmasını tartışıyor.

Aykut Attar hoca tarafından 10 Ağustos 2026 tarihinde yayınlanan Anti-Pronatalist Manifesto (https://katmanportal.com/anti-pronatalist-manifesto/) düşük doğurganlık hızı ile ilgili son zamanlarda yazılmış en aykırı analiz yazılarının başında geliyor. Yazı, çok düşük doğurganlığın toplum için çok kötü bir şey olduğu iddiasına bir iktisatçı ciddiyetiyle karşı çıkmayı hedefliyor ve belirtmeliyim ki yazıda sunduğu argümanlar ciddiye alınmayı fazlasıyla hak ediyor.

Aykut hoca yazıyı; şahsı, kendisi ve M. Aykut Attar olarak Hacettepe Üniversitesinde bir araya gelerek yazdıklarını ifade ediyor (manifestonun kendi esprisi bu). Bu dev kadroya karşılık; ben, yalnızca ben ve sadece ben olarak açık bir ofis ortamından kendi sesimi duymakta zorlandığım bir ortamdan mütevazi bir şekilde cevap vermeye çalışacağım. Üstelik cevabım iki ayı aşkın bir gecikmeyle geliyor. Umarım bu dezavantajlı durumum ve gecikmem verdiğim cevabın niteliğini olumsuz şekilde etkilemez.

Bu yazının arkasında iki soru var. İlki, “Türkiye’de Demografik Dönüşüm ve Stratejiler” raporumun sunumunun ardından bir dinleyiciden geldi: Otomasyon ve yapay zekâ pek çok sorunu çözebilecekse gelecekte bu kadar nüfusa ihtiyacımız olacak mı, nüfusumuzun azalması neden kötü bir şey olsun? Ertesi gün bir arkadaşım meseleyi çok daha kısa özetledi: “Bugün 50 milyon olsak daha iyi olmaz mı?” İkincisi ise Aykut hocanın manifestosunun sorusu: Çok düşük doğurganlık gerçekten toplum için çok kötü bir şey mi? Biri sokaktan, biri akademiden geliyor ama bence ikisi de doğurganlığı, hangi düzeyinin daha iyi olduğuna bir ölçütle karar verilecek bir sayı olarak ele alıyor. Bu yazı ikinci soruya verilmiş açık bir cevap. Tasarladığım şekilde sonuçlanırsa ilk soruya da dolaylı bir cevap olacak.

Aykut hoca yazısında belirli bir kesimi, deyim yerindeyse, bir çuval yapmış ve yumruklamakta beis görmüyor. Çuvalın içindekiler: “Amerikan Başkanı ve Papa, sağcı popülistler ve dinci fanatikler, kürtaj karşıtları ve muhafazakâr yorumcular, ‘Büyük İkame’ komplocuları ve Silikon Vadisi’nin tekno-ütopyacıları”. Ben Aykut hocanın bu kadarla kalmasını olumlu buluyorum. Zira bu çuvala “İngiltere Kralı, rahmetli başkan Kennedy, taçsız kral Pele, Beckenbauer, kaleci Mayer, Nadia Comăneci, Brigitte Bardot, Fenerbahçeli Cemil” de pek ala girebilirdi.

Haksızlık etmeyeyim: Yazının sıradan bir analiz yazısı olmaması ve manifesto iddiası böyle bir yöntemi meşrulaştırıyor, saydığı gruplar da gerçekten pronatalist cephenin içinde yer alıyor. Ancak pronatalistler yalnızca bu insanlardan ve onların görüşlerinden oluşmuyor.

Öncelikle ifade etmeliyim ki pronatalist olmak, doğurganlık için bir optimum sayı bulmayı zorunlu kılmıyor. Aykut hoca doğru sayıyı bildiğini iddia etmiyor, toplumsal refahın nasıl ölçüleceği konusunda uzlaşı olmadığını kendisi yazıyor. Ama pronatalizmi değerlendirmeyi bir toplumsal refah fonksiyonuna bağlıyor. Hangi doğurganlık düzeyinin toplum için daha iyi olduğu, bir refah ölçütüyle sıralanabilecek bir soru olarak kuruluyor. Bazı pronatalistler de aynı soruyu ters yönden cevaplıyor. Bir sayı seçip o sayıya ulaşma yükünü ailelere yüklüyorlar. Ben bu soruyu sormuyorum. Benim iki ayrı ölçütüm var ve ikisi de bir refah sıralaması değil. Aileler için istenilen ile gerçekleşen çocuk sayısı arasındaki fark, kurumlar için ise bir referans düzeyi. Hedefsiz politika olmaz ve bu referans düzeyi hangi doğurganlığın toplum için daha iyi olduğunu söyleyen bir optimum değil, kurumların uyum için sahip olduğu zamandan, verimlilik artışının telafi etmesi gereken yükten ve bakım ve sosyal güvenlik yükünden türetilmiş bir sürdürülebilirlik eşiği. Yani hedef aile hedefi değil, kurumlara verilmiş bir referans düzey.

Bu yazıyı tek bir yazı olarak yazsam da Katman’ın yayın politikası gereği hem kısaltmak hem de iki parçaya ayırmak durumunda kaldım. Bu parçada manifestonun özeti, çerçevem, Türkiye verisi ve refah, karbon ve ölçek argümanlarına cevaplarım var. İkinci parçada emek, bağlar, kuşaklar arası adalet ve politika önerilerim yer alıyor.

Manifesto ne söylüyor?

Aykut hocanın yazısı, Marx ve Engels’in Komünist Manifesto’sundan aldığı ilhamı belirterek, kadınların daha çok çocuk (örneğin en az üç) doğurmasını isteyen pronatalist görüşlere bir iktisatçı ciddiyetiyle karşı çıkmayı hedefliyor. Kabaca dört adımı var. Birincisi, refah iktisadının teoremleri ve nesiller arası adalet zorluğu üzerinden doğurganlığın optimal düzeyinin nasıl belirleneceği sorusu ile ilgili. Hoca, eski dışsallık argümanını zayıf buluyor ve çok düşük doğurganlığa geçmiş bir ekonominin kişi başına kaynak biriktirmeye devam edebileceğini söylüyor. İkincisi, ekolojik sürdürülebilirlik: Sera gazı salımları dikkate alındığında optimal nüfus politikasının doğurganlığı azaltmak olması gerektiğini ileri sürüyor. Üçüncüsü, “Ezenler ve Ezilenler” bölümü: Emek bolluğu ücretleri geçimlik düzeye çeker ve robotların ve yapay zekânın sahipleri güçlenirse, pronatalist söylem gelecekte mülksüz ve mesleksiz insanlar yaratır. Dördüncüsü, sonuç ve ek: Yazar kendi görüşünün anti-natalist olmadığını belirtiyor ve göç, toplumsal cinsiyet eşitliği ve üreme özgürlüğü gibi konulara yer veremediğini yazıyor. Aşağıdaki cevap bu dört adımı sırayla değil, kendi çerçevemden bakarak ele alıyor.

Nasıl bir pronatalizm?

Önce neyi savunmadığımı söyleyeyim. Ben pronatalistim, ama bu kelimenin çoğu zaman yüklendiği anlamda değil. Kadınlar en az üç çocuk doğursun diye bir hedefi savunmuyorum. Bir nüfus ya da TDH sayısını ailelerin üstlenmesi gereken bir hedef olarak kararlarına yükleyen bir politikayı da savunmuyorum. Çocuk sahibi olmanın bir ödev gibi sunulmasına, zorlayıcı ya da cezalandırıcı araçlara da karşıyım. Söylem ve kampanyaların doğurganlığı belirleyen şey olmadığını düşünüyorum. Aykut hocanın 2024 tarihli çalışması, 2008 sonrasında Türkiye’deki pronatalist söylemin fiilî doğurganlık üzerinde sağlam bir nedensel etkisi olmadığını gösteriyor. Söylemin gündeme geldiği 2008-2015 arasında toplam doğurganlık hızı (TDH) 2,05-2,19 bandındayken 2015’ten sonraki yıllarda yenilenme düzeyinin altına indi ve bugün 1,42.

Manifestonun haklı olduğu yerler var. Manifestonun Demeny’ye (1986) atfettiği, çocuk yapmayanı bireysel düzeyde “bedavacı” sayan okuma, beşerî sermayeyi ve teknolojik ilerlemeyi hesaba katmadığı ve aileleri suçlayan bir dile yaslandığı için bu haliyle zayıf (Demeny’nin kendi çerçevesi, bireysel kararlarla kolektif çıkarın örtüşmemesi ve dışsallıklar üzerine kurulu, suçlayıcı değil. Üstelik Demeny (2003), sorunu bir koordinasyon sorunu olarak kuruyor ve hatanın bireylerde değil, bireylere kamusal çıkarla uyumlu sinyaller vermeyen kurumlarda olduğunu açıkça belirtiyor.). Ama bir argümanın zayıf olması, ortaya koyduğu dışsallığı görmezden gelmeyi haklı çıkarmıyor. Ben bu dışsallığı bireyler üzerinden değil, kuşaklar üzerinden okuyorum. Önce doğan büyük kuşakların toplu olarak belirlediği kohort büyüklüğü, sonra doğan küçük kuşakların taşıyacağı emeklilik, sağlık ve bakım yükünü belirliyor ve sonradan doğanların bu karara katılımı yok. Bu dışsallığın yönü ve büyüklüğü de ülkenin ekonomik ve toplumsal yapısına göre değişiyor. Çevresel dışsallıklar da gerçek. Yazının sonunda “yer veremedim” diye saydığı üç konu, yani göç, toplumsal cinsiyet eşitliği ve üreme özgürlüğü, çoğu zaman tartışmanın tam merkezinde duruyor.

İstenen kadar çocuğu mümkün kılmak

Savunduğum şey şu: Ailelerin istedikleri kadar çocuğa sahip olabilmeleri için gerekli zemini ve imkânı sağlamak. Buna imkân temelli pronatalizm diyorum. İmkân temelli pronatalizmi üreme özerkliğinden ayıran şey aktif bir pozisyon almasıdır. Üreme özerkliği, kişilerin çocuk sahibi olup olmamaya ve kaç çocuk sahibi olacaklarına zorlama olmadan karar verebilmesini güvence altına alan bir hak iken imkân temelli pronatalizm bu hakkı korur ve bir adım ileri taşır. İstediği çocuğa sahip olamayanların önündeki engelleri kaldırmayı devletin aktif bir politika görevi sayar, bu yönüyle de pronatalisttir. Burada ölçüt, aileler için bir nüfus ya da TDH hedefi değil, istenilen (niyet edilen) çocuk sayısı ile gerçekleşen doğurganlık arasındaki fark. İki çocuk isteyip bir çocuk yapabilen bir aile için bu bir özgürlük sorunu. İki çocuk isteyip iki çocuk yapabilen bir aile için, toplam sayı ne olursa olsun, sorun yok. Hiç çocuk istemeyenler ya da bir çocuğu yeterli bulanlar için de aynı mantık geçerli. Onların tercihi bu çerçevenin dışında değil, içinde. Başarı ölçütü de TDH’nin yükselmesi değil, farkın daralması. Özgürlük perspektifinden bakıldığında ılımlı düşük doğurganlık kendi başına bir sorun değil, sorun doğurganlığın istenenin altında kalması.

Bu yaklaşımın iki avantajı var. Birincisi, optimal nüfusun ne olduğunu bilmemizi gerektirmiyor. Aykut hocanın da vurguladığı gibi, doğmamış çocukların refahını bugünkü neslin refahıyla birlikte tartmaya çalışan nüfus aksiyolojisi imkânsızlık teoremleriyle karşı karşıya (Greaves, 2017). Benim önceliğim ise zaten doğmuş küçük kuşakların refahı. Onların refahı doğmamış çocukların refahından önceliklidir ve onlar için karşılaştırılan şey kaç kişinin doğacağı değil, aynı kişilere hangi kurumsal düzenin uygulanacağı olmalıdır. Bu, sabit nüfuslu bir karşılaştırma ve bence imkânsızlık teoremlerinin kapsamının dışında kalıyor. İkincisi, manifestonun en haklı kaygısı olan zorlama ve özgürlük meselesini baştan içeriyor: Aileler hangi sayıyı istiyorsa, devletin işi o sayının önündeki engelleri kaldırmak.

Ama özgürlük tek ölçütüm değil. İkinci ölçüt nesiller arası adalet ve bu ölçüt aileler için değil, kurumlar için bir hedef koyuyor. Doğurganlık, kuşaklar arası sözleşmeyi sürdürülebilir kılacak bir düzeyin altına inerse, devletin yapacağı şey ailelere baskı kurmak ya da aile kararlarını yönlendirmek değil, sözleşmeyi o düzeye göre yeniden tasarlamak. Emeklilik yaşını, resmî istihdamı, kadınların işgücüne katılımını, fonlu emeklilik tercihlerini ve uzun süreli bakım düzenlemelerini bu hedefe göre ayarlamak. Asıl hedef ise bir doğurganlık sayısı değil, sözleşmenin sürdürülebilirliği. Sonraki kohortların yükü ve getirisi, öncekilerinkine göre kabul edilebilir sınırlar içinde kalmalı. Doğurganlığın belirli bir eşiğin altına inmesi ise kurumların bu hedefi karşılayıp karşılayamadığını gösteren bir uyarı göstergesi olarak okunmalı. Kurumların uyum için sahip olduğu zaman, verimlilik artışının telafi etmesi gereken yük ve ileriye dönük yaşlı bağımlılık oranı ile bakım ve sosyal güvenlik yükü, önerdiğim sürdürülebilirlik bandı için temel aldığım kıstaslar. Kesişim TDH için yaklaşık 1,70-1,80 bandını veriyor. Bu band bir optimum değil, ailelere değil politikaya ve kurumlara verilmiş bir referans düzey, yenilenme düzeyi ise uzun vadeli hedef olarak kalıyor. Bu hedefe ulaşılamaması durumunda sorumluluk ailelerde değil, sözleşmeyi yeniden tasarlayacak kurumlardadır.

Türkiye’de fark ne kadar?

Bu farkı ölçmenin birden fazla yolu olmakla birlikte benim önerim, istenilen (niyet edilen) çocuk sayısı eksi dönem TDH’sini kullanmak olacak.[1] Bu farkın 2018 TNSA’daki işareti, gerçekleşen doğurganlık için hangi ölçüyü aldığımıza bağlı. Abbasoğlu Özgören ve Türkyılmaz (2023) istenilen sayıyı (2,4) aynı anketten zamanlamaya göre düzeltilmiş TDH’yle (2,73) karşılaştırıyor ve fark −0,33 çıkıyor. Gerçekleşen doğurganlık istenileni aşıyor. Oysa anketin TDH’si TÜİK’in dönem TDH’sinden daha yüksek. Aynı istenilen sayıyı TÜİK’in 2018 TDH’siyle (2,00) karşılaştırınca fark yaklaşık +0,40 oluyor. Yani 2018’de fark ölçüye göre −0,33 ile +0,40 arasında.

O günden bugüne TÜİK’in TDH’si 2,00’dan 1,42’ye indi. Zamanlamaya göre düzeltilmiş TDH de benzer ölçüde geriledi, yani düşüş ağırlıkla erteleme değil. İstenilen sayının güncel değeri 2025 TNSA yayımlandığında yeniden hesaplanmalı, ama 1,42’nin üzerinde olduğu sürece fark pozitif.

Fark ne kadar olursa olsun, çocuk sahibi olmayı zorlaştıran kısıtlara dair kanıt dolaylı ama tutarlı. TÜİK’in 2025 Zaman Kullanım Araştırması’na göre kadınlar hanehalkı ve aile bakımına günde 4 saat 3 dakika, erkekler 58 dakika ayırıyor. Baez ve diğerleri (2026) Türkiye için doğumdan sonraki yıl kadınların işgücüne katılımının yaklaşık %44, istihdamının yaklaşık %40 düştüğünü, etkinin en az on yıl sürdüğünü ve erkeklerde neredeyse değişmediğini gösteriyor. Danimarka’da benzer bir çocuk maliyeti, ücretli izin ve evrensel kamusal bakıma rağmen kapanmıyor (Kleven ve diğerleri, 2019).[2]

Manifestoya cevaplarım

Lee ve arkadaşlarının makalesi. Manifesto, çok düşük doğurganlığa geçmiş bir ekonominin kişi başına üretici kaynak biriktirmeye devam edebileceği iddiasını Lee ve arkadaşlarının (2014) Science makalesine dayandırıyor. Makaleye göre, kamu bütçesi açısından en yararlı doğurganlık yenilenme düzeyinin epey üstünde, aile içi transferler de hesaba katılınca yaşam standardını azami kılan doğurganlık yenilenme düzeyine yakın, sermaye maliyeti de hesaba katılınca tüketimi azami kılan doğurganlık yenilenmenin altına iniyor. Yazarlar ılımlı düşük doğurganlığın geniş maddi yaşam standardına yarar sağlayabileceğini, çok düşük doğurganlığın ise yaşam standardını zedelediğini söylüyor ve bedelin sınırlı olduğunu da ekliyor. Benim argümanım ise toplam tüketim kaybına değil, özgürlüğe ve geçişin kuşaklar arası dağılımına dayanıyor.

Aynı doğurganlık, farklı toplum. Manifestonun refah hesabı doğurganlığı bir sayıya, toplam doğurganlık hızına bağlıyor. TDH şu düzeydeyse gerisi türev ve matematik. Oysa aynı TDH’ye çok farklı yollardan ulaşılabilir. Geniş tabanlı ve yumuşak bir azalmayla ya da tek çocuk normuna kilitlenmiş kırılgan bir yapıyla da aynı TDH düzeyine ulaşılabilir. İkisi aynı sayıyı verir ama aynı toplumu üretmez. Aynı TDH, farklı yaş yapıları, hane yapıları ve nüfus bileşimleri demektir. Bunlar bakım, emeklilik, istihdam ve akrabalık ağları üzerindeki yükü değiştirdiği için refah hesabı da farklı çıkar. Adil olmak gerekirse, Lee ve arkadaşlarının ulusal transfer hesapları (NTA) yaş profillerini ülkeye göre değiştiriyor ama düşüşün hızı, parite yapısı, tempo ve akrabalık yapısı vb. hesaba girmiyor. Türkiye’de HWP ayrıştırmasına göre[3] 2013-2025 TDH kaybının yaklaşık yarısı evlilik ve ilk doğum marjından geliyor, ikinci çocuğa geçiş zayıflıyor ve halen evli, hiç çocuğu olmayan kadınların çok küçük bir kısmı ideal sayısını sıfır olarak belirtiyor. Bu, gönüllü çocuksuzluğa kayan bir toplum değil, giriş eşiğinde ve ikinci çocukta takılan bir toplum resmini gösteriyor.

Karbon. Manifesto, sera gazı salımları dikkate alındığında optimal nüfus politikasının doğurganlığı azaltmak olması gerektiğini söylüyor (Bohn ve Stuart, 2015) ve dünya nüfusunun optimal değerinin 8,23 milyardan az olmadığının hiçbir kanıtı olmadığını yazıyor. Bu argümanın iki sınırı var. Birincisi, bir şeyin optimal olmadığına dair kanıt bulunmaması, onun optimal olduğunun kanıtı değildir. İkincisi, TÇE tarafından yayınlanan raporumda IPAT özdeşliğiyle (Etki = Nüfus × Refah × Teknoloji) gösterdiğim gibi nüfus, çevresel etkinin yalnızca bir bileşeni. Türkiye’de 1990-2024 arasında sera gazı emisyonları %155 artarken nüfus yaklaşık %50 arttı, kişi başı emisyon da 4,2 tondan 6,8 tona yükseldi (TÜİK). Yani artışın büyük kısmını kişi başına tüketim ve teknoloji belirledi. Ekolojik adalet kendi başına ciddi bir adalet argümanı ve ben de demografik sürdürülebilirlik ile ekolojik sürdürülebilirliğin birbirinden çok da bağımsız olmadığını düşünüyorum.

Küresel ölçek, ulusal ölçek. Bir de ölçek karmaşası var ve kolay gözden kaçıyor. Gezegenin sınırları küresel ölçekte işliyor, pronatalist politikalar ise neredeyse her zaman ulusal. Türkiye’nin doğurganlığının düşmesi ve nüfusunun azalması küresel ekolojik baskıyı tek başına neredeyse hiç etkilemez ama doğurganlık düşüşünün maliyetini tek başına Türkiye’nin üzerine yükler. Yani fayda küresel bir kamusal mal iken, maliyet ulusal olmaktadır.

Refah iktisadı ve manifesto. Aykut hocanın yazısı iki farklı yazı gibi okunabilir. İlk yarısı refah iktisadının gerçek araçlarını kullanıyor: Refah teoremleri, Rawls’un ölçütü, dışsallıklar ve nesiller arası adalet. Hoca, güvenilir sonuçlara ancak çeşitli dışsallıkları bir arada içeren yapısal kuramlarla ve titiz uygulamalı çalışmalarla ulaşılabileceğini de açıkça yazıyor ve ben bunlara katılabilirim. Ama “Ezenler ve Ezilenler” bölümünde yazı, Marx ve Engels’ten aldığı ilhamı da belirttiği gibi, bir sınıf analizi diline geçiyor ve emek bolluğu, ücretler ve otomasyon üzerine bir iddiayı yapısal bir model kurmadan öne sürüyor. Oysa yazının temel aldığı refah iktisadının araçlarında bu iddianın cevabı var: İkinci refah teoremine göre bölüşüm kaygısı yeniden dağıtım tasarımıyla ele alınır, doğurganlığın azaltılmasıyla değil. Bir manifesto olarak okunduğunda yazı amacına uygun, refah iktisadı olarak okunduğunda ise kendi koyduğu ölçütün altında kalıyor.

Tek disiplin, tek slogan. Bir iktisatçının tek bir eksen üzerinden tutarlı bir argümanla pronatalizmi eleştirmesi kendi disiplininden bakması bakımından doğal. Ama çok düşük doğurganlık sadece ekonomik değil; demografik, toplumsal, siyasi ve pek çok başka boyutu olan bir mesele ve onu tek bir sloganla (“Bütün ülkelerin anti-pronatalistleri, birleşin!”) kapatmak çerçeveyi daraltıyor. Bunu bir üslup şikâyeti olarak söylemiyorum. Slogan bilinçli bir kullanım, asıl mesele yazının kendi ölçütü. Manifesto, çeşitli dışsallıkları bir arada içeren yapısal kuramlar gerektiğini söylüyor ama kendi argümanında yalnızca iktisadi dışsallıkları sayıyor. Yazarın sonda “yer veremedim” diye saydığı konular da başka disiplinlerin soruları olarak kalıyor. (Bunlardan toplumsal cinsiyet eşitliğine ikinci parçada değiniyorum.)

Bu ilk yazıda itirazım, doğurganlık tartışmasını kısır bir alana sıkıştıran iki uca birden yöneliyor. Ailelere sayı dayatan pronatalizm de çok düşük doğurganlığı kendiliğinden sorun olmaktan çıkaran anti-pronatalist yaklaşım da aynı hatayı yapıyor ve doğurganlığı tek başına bir refah göstergesi gibi ele alıyor. Benim ölçütüm farklı. Aileler için mesele, istenilen çocuk sayısıyla gerçekleşen doğurganlık arasındaki fark; kurumlar için ise küçülen kuşaklara rağmen kuşaklar arası sözleşmenin sürdürülebilirliği. İkinci parçada bu ayrımın emek, yapay zekâ, toplumsal bağlar ve kuşaklar arası adalet açısından ne anlama geldiğini tartışacağım.

Kaynakça

Abbasoğlu Özgören, A. ve Türkyılmaz, A. S. (2023). Changing Fertility Preferences in Türkiye: Analyses by Parity. Journal of Social Policy Studies, 23(59), 321-355. https://dergipark.org.tr/tr/pub/spcd/article/1247658

Attar, M. A. (2024). The Post-2008 Pronatalist Rhetoric in Türkiye: There is No Robust Causal Effect on Actual Fertility! Nüfusbilim Dergisi, 46, 5-26.

Attar, M. A. (2026). Anti-Pronatalist Manifesto. Katman Portal. https://katmanportal.com/anti-pronatalist-manifesto/

Baez, J. E., Garriga, S., Perova, E. ve Tyurkileri, M. (2026). Motherhood and Labor Market Trajectories in Türkiye. World Bank Policy Research Working Paper No. 11397. https://ideas.repec.org/p/wbk/wbrwps/11397.html

Bohn, H. ve Stuart, C. (2015). Calculation of a Population Externality. American Economic Journal: Economic Policy, 7(2), 61-87. https://doi.org/10.1257/pol.20130012

Demeny, P. (1986). Population and the Invisible Hand. Demography, 23(4), 473-487. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3542597/

Demeny, P. (2003). “Population Policy: A Concise Summary”. Population Council, Policy Research Division Working Paper No. 173.

Greaves, H. (2017). Population Axiology. Philosophy Compass, 12(11), e12442. https://philarchive.org/rec/GREPA-6

Kleven, H., Landais, C. ve Søgaard, J. E. (2019). Children and Gender Inequality: Evidence from Denmark. American Economic Journal: Applied Economics, 11(4), 181-209. https://doi.org/10.1257/app.20180010

Lee, R., Mason, A. ve NTA Network (2014). Is low fertility really a problem? Population aging, dependency, and consumption. Science, 346(6206), 229-234. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4545628

Toplum Çalışmaları Enstitüsü (2026). Türkiye’de Demografik Dönüşüm ve Stratejiler. https://www.toplum.org.tr/turkiyede-demografik-donusum-ve-stratejiler/

TÜİK (2025). Zaman Kullanım Araştırması. TÜİK, Sera Gazı Emisyon İstatistikleri, 1990-2024.

Notlar

  1. “İstenen çocuk sayısı”nı ölçmenin birden fazla yolu var. Abbasoğlu Özgören ve Türkyılmaz’ın (2023) ayrımını izleyerek üç kavramı ayırıyorum. İdeal çocuk sayısı, engeller yok sayıldığında tercih edilen sayıdır ve aile büyüklüğü normunu yansıtır. İstenilen (niyet edilen) çocuk sayısı, mevcut çocuklara gelecekte planlananların eklenmesiyle bulunan toplam sayıdır, bir plandır ve sosyoekonomik koşullarla sınırlıdır. Gerçekleşen doğurganlık ise dönem TDH’sidir. Doğumların ertelenmesi TDH’yi geçici olarak düşürebildiği için yazarlar tercihlerle karşılaştırırken zamanlamaya göre düzeltilmiş TDH’yi öneriyor. ↑
  2. Kleven ve diğerleri çocuğun kadın kazancına etkisini ölçüyor, doğurganlık kararını değil; Danimarka’da kadınlar çocuk nedeniyle erkeklerin yaklaşık %20 gerisine düşüyor. Danimarka’da kadın işgücüne katılımı yaklaşık %80, Türkiye’de %35,2 (Temmuz 2026): Türkiye’de maliyetin büyük kısmının işgücüne hiç girememe marjında olması beklenir ve Baez ve diğerlerinin bulgusu bununla tutarlıdır. Bu çalışmalar tek başına nedensellik göstermez, ama kısıtlar hipoteziyle tutarlıdır. ↑
  3. Toplum Çalışmaları Enstitüsü tarafından Ekim 2026 tarihinde yayınlanan “Türkiye’de Demografik Dönüşüm ve Stratejiler” başlıklı raporda HWP ayrıştırmasına ait daha detaylı bilgiler bulunabilir. https://www.toplum.org.tr/turkiyede-demografik-donusum-ve-stratejiler/ ↑
Önerilen Alıntı: Alıntıyı Kopyala
Mehmet Emin Sezgin (2026). Anti-Pronatalist Manifesto’ya Özgürlük Perspektifinden Gecikmiş Bir Cevap (I): İmkân Temelli Pronatalizm. Katman Portal. https://katmanportal.com/doi/10.5281/zenodo.24087083
  • 1981 doğumlu Sezgin, 2004 yılında Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Kamu Yönetimi Bölümü’nden mezun olmuştur. 2014 yılında ABD’de Florida State University’den Kamu Yönetimi alanında MPA derecesi almıştır. 2006 yılında Başbakanlık Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü’nde uzman yardımcısı olarak kamu görevine başlamış, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının kurulmasının ardından bakanlık bünyesinde uzman olarak görevine devam etmiştir. Halihazırda Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığında uzman olarak çalışmakta; aile politikaları, nüfus politikaları, toplumsal cinsiyet ve cinsiyet çalışmaları ile sosyal yardımların etkinliği alanlarına odaklanmaktadır. Kamu politikalarının tasarımı, uygulanması ve etki analizi süreçlerinde kurumsal kapasitenin güçlendirilmesine katkı sağlamaktadır.

    Diğer Yazıları
Yapay Zeka Kullanımı Beyanı
Dil bilgisi, anlam bozukluğu ve noktalama kontrolü Görsel oluşturma Tercüme

Yazar, yapay zekâ araçlarını yukarıda belirttiği kapsamda bilimsel yayın etiğine bağlı kalarak kullandığını beyan etmektedir. Yapay zekâ desteğiyle üretilen içeriklerin tüm sorumluluğu yazara aittir.