Yerinde İşleme Zorunluluğu ve Kapasitenin Sahibi

Ham madenin işlenmeden ihracını yasaklamak, tedarikçi katmanındaki bir ülkenin tek başına kullanabileceği en güçlü araç sayılıyor. Endonezya on yılda kapasiteyi getirdi ve nikel zincirinin ihracatını sekiz kat büyüttü. Değişmeyen yalnızca üretim araçlarının kimin elinde durduğu oldu.

Dünya imalat ihracatının yaklaşık beşte biri bugün tek başına Çin’den çıkıyor ve bu pay en küçük 204 ihracatçının toplamına neredeyse eşit.^[1] Bu serinin ilk yazısı, o yoğunlaşmanın Küresel Güney’i tek bir blok olarak değil, iki ayrı katman olarak böldüğünü savundu. Birincisi, imalatta rekabet eden ülkeler. Bu katmanın aynı pazarlarda dünyanın en büyük üreticisiyle karşılaştığı için marjları daralıyor. İkinci katman ise hammadde satıp işlenmiş ürün alan tedarikçi ülkeler. Bunların ticaretinden geriye ne bağlantı ne de öğrenme kalıyor. Sonuçta iki katman da katma değerde yukarı çıkamıyor. Önceki yazı iki yanıt arasında karar vermeden bitmişti. Ya ülke yapının içinde bilinçli bir sanayi politikasıyla kendine yer açar ya da sorun ilişkinin kendisi. İlk yanıtın araçları biliniyordu. Asıl açık soru ilişkinin değiştirilip değiştirilemeyeceğiydi. Bu yazı ilk yanıtın araçlarından en güçlüsünü, yerinde işleme zorunluluğunu sınıyor. En güçlüsü sayılıyor, çünkü tedarikçi ülkenin tek başına uygulayabildiği başlıca müdahale bu. Araç kendi ölçütü kapsamında işliyor.^[2] Buradaki soru bu yüzden aracın işleyip işlemediği değil, işlediğinde neyi değiştirdiği.

Araç dahilinde bir devlet ham madenin işlenmeden ihraç edilmesini yasaklıyor ve gerekçesini işleme sanayisini ülke sınırları içine çekmek diye ilan ediyor. Nikelde o sanayi dört basamaklı, cevherin çıkarılması, izabede eritilip ayrıştırılması, ferro-nikel ile nikel matının çıkması, bunların paslanmaz çeliğe ya da batarya kimyasalına dönüşmesi. Endonezya 2014’te ham nikel cevheri ihracatını yasakladı ve 10 yıl içinde dünyanın en büyük birincil nikel, yani hurdadan değil cevherden üretilen nikel üreticisi oldu (Andrenelli v.d., 2025).^[3] İzabe tesisleri kurulunca da zincir ham cevherden ara mallarına ve paslanmaz çeliğe kaydı. Buraya kadar tablo uygulanan politikanın işlediğini söylüyor. Ama yasağı koymak işin kolay kısmı. Asıl soru bundan sonra ne olacağı.

Tablo kapasitenin kimin elinde olduğunda ise farklı bir hikâye anlatıyor. Burada üç ayrı ögeye dikkat çekmek gerekiyor: madendeki hisse, işleme tesisinin mülkiyeti ve tesisi kuran mühendislik. İhracat yasağı bunlardan hiçbirine dokunmuyor; çünkü bir malın nerede işleneceğini belirleyen kural kimin neye sahip olduğunu değiştirmiyor. Weda Bay nikel madeninde hükümetin hissesi yüzde 10’da kalıyor. İzabe tesislerinin toplandığı sanayi bölgelerinde yerli sermayenin ağı geniş değil. Ağdaki firmalar sayıca az, çoğu siyasetle bağlantılı ve işletmeye çoğunlukla hisse yoluyla giriyor.^[4] Sektör basınına dayanan kayda göre kurulum yükleniciliği bu bölgelerde Çinli şirketlerde kaldığı için de mühendislik el değiştirmemiş (Warburton, 2024).^[5] Zincirin değer taşıyan bölümünde üç öge de Çinli şirketlerin kontrolünde.

Aslında devletin bu ögelere uzanacak bir aracı var. Hisse devri yükümlülüğü bütün madencilik ruhsatlarını kapsıyor ve doğrudan mülkiyeti hedefliyor. Ülkenin en büyük madenlerinden Papua’daki Grasberg bakır ve altın çıkarıyor. Orada araç işini gördü, yani devlet tarafının hissesi yüzde 51’e çıktı ve eski yabancı işletmeci azınlığa düştü.^[6] Aynı yükümlülük nikel ruhsatlarını da kapsıyordu, ama nikelde bu sonucu vermedi. Fark, devletin yapabildiğinde değil, gücünün neye yettiğinde.

İhracat yasağı Çin sermayesinin cevhere erişimini kesmedi, erişimin biçimini değiştirdi. Endonezya’ya doğrudan yatırımla giriş yasaktan önce başlamıştı. Sanayi bölgesini kuracak ortak girişim 2009’da kuruldu. Bölge iki devlet başkanının 2013’teki görüşmesinde ilan edildi. Yasak ise Ocak 2014’te yürürlüğe girdi. Yasak cevheri piyasadan satın alma yolunu kapatıp, yerine doğrudan yatırımı koydu.^[7] Lenin (1917) bir yüzyıl önce bu ihtiyacı tarif etmişti. Tekel, girdisini piyasadan almakla yetinemez, çünkü piyasa rakibin de erişebildiği yerdir. Fark, ihtiyacı harekete geçirenin tekel değil, ev sahibi devlet olması. İhtiyaç bir ülkeye değil, tekelin konumuna bağlı. Aynı yerde duran başka bir alıcı da aynı işi yapardı.^[8]

Aynı on yılda ticaretin öteki yönü de bağlandı. Endonezya’nın toplam ithalatında Çin’in payı yüzde 16,7’den 32,4’e, makine ithalatındaki payı yüzde 30,9’dan 52,5’e çıktı.^[9] Makinenin ithalat içindeki payı ise neredeyse aynı kaldı (yüzde 24,3’ten 25,8’e). İthalat faturasında değişen kalemler değil tedarikçiler oldu. Bir OECD çalışmasının Endonezya bölümüne göre yatırımı yapanlar, zincirin işleme halkasını zaten elinde tutan Çinli şirketler. Aynı taraf merkezde kalarak cevheri alan konumdan tesisi kuran konuma geçti (Andrenelli v.d., 2025).^[10] İzabe halkasındaki güç dengesini değiştiren etken Batı sermayesinin yerine Çin sermayesinin geçmesiydi (Wijaya ve Sinclair, 2025).^[11]

Bu açıklamanın sınanabilir bir sonucu var. Alıcı konumundaki Çin satıcısını değiştirebiliyorsa aynı yasak aynı sonucu vermemeli. Yasak bu sınamayı kendi içinde taşıyor, çünkü aynı düzenleme boksiti de kapsıyor.^[12] Aynı devlet, aynı idari kapasite, aynı vergi rejimi ve teknik eşiği dışında aynı düzenleme. İki zincirde de ham cevher ihracatı sonunda kapandı ve işleme yurt içine geldi. Endonezya 2013’te yok denecek kadar az alümina ihraç ederken 2024’te 1,91 milyar dolar sattı.^[13] Ham cevher ayrıldığında geriye kalan zincir nikelde 12 kat, boksitte 9 kat büyüdü.^[14] Boksit kolu başarısız olmadı ama düzeyi küçük kaldı. Endonezya 2024’te dünya nikel zincirinin yarısını kontrol ederken boksit zincirindeki payı yüzde 3’te kaldı. İki kolu ayıran farkın teknik ve talep açıklamalarıyla kapanmayan kısmını alıcının konumu açıklıyor.

Çin boksitte başka bir satıcı bulurken nikelde bulamadı. Endonezya 2013’te dünya pazarına 53,0 milyon ton boksit veriyordu ve yasak bu arzı 2015’ten 2020’ye kadar pazardan çıkardı. Gine tek başına 2024’e kadar boşalan yerin iki katını, yani 103,9 milyon ton ekledi.^[15] Nikelde pazardan çıkan hacim ise 58,2 milyon tonken, Filipinler’in 11 yılda eklediği sadece 4,0 milyon ton oldu. Boşalan yeri başka bir satıcı doldursaydı, dünya ticareti bu hacmi korurdu. Oysa dünya ham nikel cevheri ticareti, yasağın ilk yılında 106,4 milyon tondan 59,5 milyon tona indi ve ton başına birim değer 2 katına çıktı, yani boşalan yer doldurulmadı.^[16] Gine dünya boksit rezervinin dörtte birini tutuyor. Nikelde ise Endonezya yasağı koyduğunda nikel rezervinde ancak altıncıydı. Eksik olan yatak değil, o hacmi ihraç edebilecek ikinci satıcıydı.^[17] Alıcı hazır bir kaynağa da bağlı değildi, çünkü Gine boksitteki bağını yasaktan sonra kurdu. Alıcı iki kolda da aynı: Boksitte Çin’e giden pay Endonezya’da yüzde 99 (2013) iken Gine’de 91,3 (2024), nikelde ise Endonezya’da 79,2 (2013) iken Filipinler’de 76,8 (2024).^[18]

Satıcı değiştirilemeyince alıcıya iki yol kalıyordu. Ya kendi tesisini başka bir cevhere göre yeniden kuracaktı ya da cevherin yanına gidecekti. Çin’de kurulu paslanmaz çelik kapasitesi ferro-nikel ile nikel pik demirine göre yapılmıştı ve eritme yöntemi cevherin mineralojik bileşimine bağlıydı.^[19] O tesisler Çin’de kaldı ve yenileri Endonezya’da kuruldu. Karşılaştırmada devlet aynı kaldığı için kolları ayıran etken, alıcının satıcısını değiştirip değiştirememesidir. Karşılaştırmayı tek başına kanıt saymak da doğru olmaz, çünkü boksitte işleme yükümlülüğü daha geç bağlayıcı oldu.^[20] Ama bu etkenler ikame farkını ortadan kaldırmıyor, yalnızca farkın ne kadarının onlardan geldiğini bilinmez bırakıyor. Yasak kapasitenin yer değiştireceğini belirledi. Nereye gideceğini de maden yatağının coğrafyası ile alıcının daha önce nereye yatırım yaptığı belirledi. Tesisin kimin olacağını ise bunların hiçbiri belirlemedi.

Yasağın kendi metni de aynı yöne bakıyor. 2014 düzenlemesi nikel ile boksit cevherinin işlenmeden ihracını hiçbir istisna bırakmadan yasaklasa da, yasak 3 yıl sonra kısmen gevşetildi. 2017 düzenlemesi nikel oranı yüzde 1,7’nin altındaki cevherin en çok 5 yıl satılabileceğini belirledi. Koşulların başında izabe tesisini kurmuş ya da kuruyor olmak geliyordu.^[21] Ham cevherin nikele dayalı ihracattaki payı bu takvimi izleyerek 2015’te yüzde 0,3’e inip 2019’da yeniden yüzde 16,8’e çıkıyor.^[22] Kural hiçbir zaman ya işle ya da sat biçiminde kurulmadı. İnşa edene satma izni verildi. Yani düzenleme bir yasaktan çok izabe tesisi kuracak sermayeye yapılmış bir çağrıydı.

Çağrıya kimin uyacağı, devletin gücünü nikelde neden mülkiyete yöneltmediğini de açıklıyor. Çağrıya uyanlar mevzuatın yazıldığı masada da oturuyordu. 2020 tarihli torba yasanın çevre izni maddelerini hazırlayan çalışma grubunda büyük madencilik şirketlerinin ve nikel işleme yatırımlarının sahipleri vardı.^[23] Yasaktan sonra 7 bin hektarın üzerindeki imtiyaz sayısı 3’ten 16’ya çıkarken küçük ruhsat sahipleri elendi. Batarya ile elektrikli araç üretimi dünyaya yayılınca, kömürde birikmiş yerli sermaye de bu alana yöneldi.^[24] Çevre iznini yazanlarla yasaktan yararlananlar aynı kesimler oldu. O kesim ruhsat tarafında büyüdü ve izabe tesisinin mülkiyeti çoğunlukla yabancı sermayede kaldı. Belirleyici olan dış baskı değil, ilişkiyi içeriden ayakta tutan bu kesimdi. Devlet de tarafsız bir düzenleyici değil, belirli bir sermaye grubunun önündeki engelleri kaldıran bir araçtı.

Zincirin hangi basamağının ne zaman kurulacağı da yatırımı yapan sermayenin elindeydi. Politikanın ilan edilen amacı bir batarya ve elektrikli araç sanayisi kurmaktı. Warburton (2024) ise ilk yatırım dalgasını Çin’de kendi çelik tesislerinin girdisini güvence altına almak isteyen sermayeye bağlıyor. 32 izabe projesine 18 milyar doları aşan yatırım girdi.^[25] 2024’te nikele dayalı ihracatın 13,27 milyar doları ferro-nikelde, 3,36 milyar doları ise nikel matındaydı.^[26] Batarya kolu ise yasaktan 7 yıl sonra kurulabildi. Karışık hidroksit çökeltisinin beyan edildiği kalemde miktar 2021’de 107 bin tondan 2024’te 1,43 milyon tona çıktı. Saf nikel metali ihracatı aynı dönemde sıfıra yakın bir düzeyden 941 milyon dolara, nikel sülfat 588 milyon dolara çıktı^[27] ve ilan edilen amaca yaklaşıldı. Morowali’deki batarya tesisinin hisse tablosunda yerli pay görünmezken, Obi adasındaki tesiste yerli grup yüzde 45,1 ile en büyük hisse sahibi olsa da çoğunluğu elinde bulundurmuyor.^[28] Yeni basamak kuruldu ama tesisin sahipliği değişmedi.

İlk yazı bu durumu saptamak için yanlışlanabilir bir ölçüt koymuştu. İhracat sepetinin görünür gelişmişliği ile sepeti üretme yeteneği çatallanıyorsa, görünen ilerleme kiralanmıştır, yani sahibi başkasıdır. İhracat sepeti ham cevherden ara malına ve paslanmaz çeliğe kayarken, nikele dayalı ihracat cari dolarla 8 kat büyüdü, ama yeteneğin kurulduğuna dair ölçü yok. Sektörü izleyen bir araştırmacıya göre, tesisi kuran sermaye mühendisini kendi getiriyor ve tesis çalışmaya başlayınca aranan kadro teknisyen ve operatör seviyesinde kalıyor. İşleme sanayisinde yükseköğrenim görmüş çalışanın payı yalnızca yüzde 6,8 (Widyastuti vd., 2026).^[29] Ulusal araştırma kurumunun kendi araştırmacısına göre izabe kurulumu yapabilecek mühendislik, tedarik ve inşa şirketi çok değil. Yasak yeni mühendisliği kurmuyor, yalnızca ülke dışından mühendisliği çağırıyor.

Mühendislik dışarıdan geldiyse elde edilen değer nereye gidiyor? Yanıtı mevzuat veriyor. Devlet hakkı ham cevherden kural olarak en yüksek oranda alınırken, cevher işlendikçe azalıyor ve saf nikel metaline gelindiğinde ham cevherdeki oranın yaklaşık onda birine iniyor.^[30] Hükümet 2025’teki yeniden düzenlemeyle ham cevherde ve ilk ara mallarındaki oranı yükseltirken batarya ara mallarıyla saf metalde olduğu gibi bıraktı.^[31] En üstte duran taraf da izabe tesisinin sahibi. Üstelik devlet hakkı maden ruhsatına bağlı ve ruhsatsız bir izabe tesisini işleten şirket bu yükümlülüğün dışında. O tesislerin bilinen örnekleri de yabancı sermayenin elinde. Buna iki ayrıcalık ekleniyor. Yeni izabe tesisi kuran ya da mevcudunu genişleten şirket, yatırım tutarına göre 5 ile 20 yıl arasında kurumlar vergisinden muaf tutuluyor. Kâr payını yurt dışına çıkarırken ödediği stopaj da yüzde 10’u aşmıyor ve vergi anlaşması varsa düşebiliyor.^[32] Ticaret istatistiği ihracatın bileşimini ölçüyor ama kârın kime aktığını ölçmüyor, çünkü bu akışı kaydeden bir istatistik kurulmadı.^[33] Tesisin kime ait olduğu ancak tek tek çalışmalardan biliniyor.

Katma değer kategorisi ücret ile kârı tek bir büyüklükte toplayarak bölüşümü gizliyor. Endonezya İstatistik Kurumu’nun verisine göre zincirde yukarı çıkan iki eyalette de imalat ücreti madencilik ücretinin altında kalıyor.^[34] Morowali’de işçilerin temel ücreti aylık 3,0 ile 3,6 milyon rupi, oysa ilçenin 2025 asgari ücreti 3,7 milyon rupi.^[35] Aradaki farkı işçiler, yasal sınır 40 saatken haftada ortalama 56 saat çalışarak kapatıyor. Sermaye emek gücünün yalnız fiilen kullanıldığı saatlerin karşılığını öderken,^[36] o gücün yeniden üretimini işçinin hanesi ve hemşehri ağı üstleniyor. Kuzey Maluku’daki bir alan çalışmasının kaydında, hastalanan işçiye bakmak da ölen işçiyi memleketine göndermek de bu ağa kalıyor.^[37] Katma değer bunları ölçmüyor, çünkü ölçtüğü büyüklük tesisin içinde kalan kısım.

En güçlü itiraz burada geliyor: İlk ayağı yerinde işlemenin bölgede yarattığı refahın niteliği. Endonezya’nın yatırım bakanıyla bir iktisat fakültesi dekanının ortak çalışması Morowali’de reel kişi başına düşen hasılanın 4 yılda 2 katına çıktığını gösteriyor.^[38] İlçede gelir eşitsizliği 2015 ile 2023 arasında gerilemiş. Aynı çalışma kişi başına hasılanın içindeki ücret ile kârın payını ayırmıyor ve eşitsizlik hesabı ilçede oturanları karşılaştırırken kârı alan hissedarlar orada oturmuyor. İtirazın ikinci ayağı fiyatta. Nikel madencileri birliğine göre üretim kotası açıklanınca Londra Metal Borsasında fiyat tonda 14 bin dolar bandından 18.100 dolara çıktı.^[39] Bu itiraz mülkiyet iddiasını reddetmiyor, yalnızca önemsizleştiriyor. Dünya fiyatını belirleyen bir ülkede tesisin kime ait olduğu ikincil kalır. Ama fiyatı belirleme gücünü işleme basamağı değil, ülkenin dünya maden üretimindeki payı belirliyor. O payı kullanan araç bir maden üretim kotası. Yani itirazın dayandığı güç tesisten değil madenden geliyor.

Kazancın düzeneğini devlet kendisi söylüyor. Yurt içi taban fiyatını koyan 2020 düzenlemesi duyurulurken bakanlık, tabanın izabe tesislerinin ölçek ekonomisi için uluslararası fiyatın altında tutulduğunu belirtiyor. Kendi verdiği örnekte uluslararası fiyat ton başına 60 dolarken yurt içi taban en çok 30 dolar.^[40] Bir çalışma bu aktarımı varsayım olarak modellemişti (Kee ve Xie, 2025).^[41] Varsaymaya gerek yok. Politikayı yürüten düzenek, bu farkı yerli madenciden izabe tesisine aktarıyor. Üstelik ülkenin dünya fiyatını yukarı çekebilmesi bu farkı kapatmıyor, büyütüyor. Alış tabanda sabitken satış dünya fiyatından yapılıyor ve fark çoğunlukla yabancı sermayenin elindeki izabe tesisinde kalıyor.

Yasağın karşısına dışarıdan konan araçlar da tesisin sahibine ulaşamadı. Avrupa Birliği yasağı 2019’da Dünya Ticaret Örgütü’nde dava etti ve 2022’de davayı kazandı. Endonezya temyize gitti ama temyiz organı çalışmadığı için dosya karara bağlanamadı ve yasak yürürlükte kaldı.^[42] Birlik Mart 2022’de Endonezya paslanmaz çeliğine devlet desteğini dengeleyen telafi edici vergi koydu ve ürün Tayvan, Türkiye ve Vietnam’da işlenip gelmeye başlayınca vergiyi o ülkelere de genişletti. Endonezya sübvansiyon kolunu aynı örgütte dava edip kazandı ama vergi yürürlükte kaldı ve bu kez Birlik temyize gitti.^[43] Birlik pazarına giden miktar iki önlem altında 2020’de 106 bin tonken soruşturma döneminde 7,6 bin tona indi^[44] ve zincirin son basamağı o üç ülkeye taşındı. Tesisin sahipliğini ise hiçbir karar değiştirmedi.

Çin sermayesinin buradaki konumunu kuran destekler de Çin devletinden geliyor. İki hükümet 2013’te sanayi bölgeleri anlaşmasını imzaladı. Bölgeyi yöneten şirketin yönetim kurulu başkanına göre finansmana Çin Kalkınma Bankası ile Çin İhracat-İthalat Bankası da dahil oldu. Çinli ortaklardan biri Devlet Konseyi onaylı bir fonla anlaşmıştı.^[45] Avrupa Birliği dava sonucu vergiyi kullandı ve ticaret akışını üç farklı ülkeye kaydırdı. Çin ise kalkınma bankası kredisiyle ortaklık hissesini kullandı ve mülkiyeti elde etti.

Peki hangi araç işe yarardı? Bu kez örnek öteki katmandan, yani imalatta rekabet eden ülkeden geliyor. Hindistan 1970 yasasıyla ilaçta ürün patentini kaldırdı, yalnız süreç patentine izin verdi ve bu rejim 2005’e kadar sürdü (Mueller, 2007).^[46] Böylece aynı ilacı başka bir yöntemle üreten yerli firma patenti ihlal etmiyordu. Rejim yabancı sermaye payına konan tavanla birlikte devam etti ve patent ile tavanın ikisi de üretimin nerede yapıldığını değil, kimin elinde olduğunu hedefliyordu. 1970’te en büyük on firmanın sekizi çokuluslu şirketlerin yan kuruluşuydu. Rejim yürürlükteyken 1991’e gelindiğinde yerli firmalar etkin maddede yüzde 70, bitmiş ilaçta yüzde 80 paya ulaşmıştı (Lanjouw, 1997).^[47] Yani bu rejim mülkiyette sonucu değiştirdi ve bir yetenekten önce o yeteneği isteyecek yerli bir sermaye kesimi doğurdu. Ama rejim 2005’te kalktıktan sonra bağımlılık bir üst basamağa taşındı. Etkin madde ithalatında Çin’in payı 2013 ile 2024 arasında yüzde 67,5’ten 77,1’e yükseldi ve miktar ekseninde açık da genişledi.^[48] Bu yeniden bağlanma Hindistan’ın eksikliği değil. Mülkiyeti hedefleyen araç da ancak kendi basamağında sonuç veriyor.

Yaratılan değerin nerede kalacağını mevzuat belirledi. Kime kalacağını ise mülkiyet. Engel ortadan kalkmadı, yalnızca yer değiştirdi. Önce cevherin nerede işleneceğine takılıyordu, şimdi tesisin kimin olduğuna. Zorunluluk bir yetenek kurmuyor ama kurulmuş bir sermaye bağının coğrafyasını değiştiriyor. Grasberg’deki hisse devri ile Hindistan’daki patent rejimi ise sonucu değiştirdi ve ikisi de mülkiyeti hedefliyordu. Bir araç ancak üretim araçlarının kimin elinde olduğunu değiştirdiği ölçüde ilişkiyi değiştiriyor. O zaman bile yalnızca kendi basamağında.

Bu iddianın yanlışlanması açık. Alıcısının başka bir satıcıya geçemediği, yani yasağın tesisi gerçekten ülkede kalmaya zorladığı bir mineralde, iddia ancak bu yasakla mülkiyeti yerli sermayeye geçen bir işleme zinciri kurulursa çöker. İddia dışarının içeriyi tek yanlı belirlediği anlamına da gelmiyor, çünkü ilişkiyi içeriden sürdüren ve ondan kazanan bir taraf da var. Ölçüm tek satıcının tek başına davrandığı duruma ait.^[49]

İlk yazı bu tablodan çıkışı üretken yeteneğin inşasına bağlamış, bunun teknik değil, siyasi bir tercih olduğunu eklemişti. Yerinde işleme zorunluluğu kendi dayanağını, yani yeteneği isteyecek yerli bir sermaye kesimini kurmuyor. Hindistan bunun imkânsız olmadığını gösteriyor, çünkü orada önce sermaye kesimi doğdu, yetenek sonra geldi. Ama o kesim de rejim kalkınca bir üst basamakta yeniden bağlandı. Geriye adres sorusu kalıyor. Yasağın da Avrupa Birliği’nin vergisinin de dava edilebilecek bir muhatabı vardı, çünkü ikisi de devlet işlemiydi. Zincirin nerede duracağını belirleyen karar ise devletin değil, sermayenin, yani tesisi kuran şirketin yatırım kararı ve ona ne tarife ne panel raporu ulaşıyor. Adresi olmayan bu karara hangi aracın ulaştığı ise bu serinin sıradaki sorusu.

Kaynakça

Andrenelli, A., Kowalski, P., Legendre, C., Garsous, G., Frysalaki, E., & Alan-Lee, N. (2025). Trade and domestic effects of export restrictions. Insights from case studies of cobalt, lithium and nickel (OECD Trade Policy Paper No. 300). OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/502e3bcf-en

Avrupa Komisyonu. (2022, 15 Mart). Commission Implementing Regulation (EU) 2022/433 imposing definitive countervailing duties on imports of stainless steel cold-rolled flat products originating in India and Indonesia and amending Implementing Regulation (EU) 2021/2012. Avrupa Birliği Resmî Gazetesi L 88. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2022/433/oj/eng

Avrupa Komisyonu. (2024, 6 Mayıs). Commission Implementing Regulation (EU) 2024/1268 extending the definitive countervailing duties imposed by Implementing Regulation (EU) 2022/433 on imports of stainless steel cold-rolled flat products originating in Indonesia to imports of stainless steel cold-rolled flat products consigned from Taiwan, Türkiye and Vietnam, whether declared as originating in Taiwan, Türkiye and Vietnam or not. http://data.europa.eu/eli/reg_impl/2024/1268/oj

Badan Pusat Statistik. (2024). Rata-rata upah/gaji bersih sebulan buruh/karyawan/pegawai menurut provinsi dan lapangan pekerjaan utama di 17 sektor, 2024 (Tabel 2253).

Birleşmiş Milletler. (1976). Agreement establishing the International Bauxite Association, Conakry, 8 March 1974. United Nations Treaty Series, cilt 1021, kayıt no. 14999.

CEPII. (2026). BACI. International trade database at the product level (Sürüm 202601, HS92) [Veri seti]. Centre d’Études Prospectives et d’Informations Internationales.

ChannelSulawesi. (2025, 25 Ağustos). Pekerja di industri nikel Morowali memprihatinkan, upah di bawah UMK dan jam kerja melampaui batas.

Dünya Ticaret Örgütü. (2022, 30 Kasım). Indonesia — Measures relating to raw materials. Report of the Panel (WT/DS592/R). https://docs.wto.org/dol2fe/Pages/SS/directdoc.aspx?filename=q:/WT/DS/592R.pdf

Dünya Ticaret Örgütü. (2025, 2 Ekim). European Union — Countervailing and anti-dumping duties on stainless steel cold-rolled flat products from Indonesia. Report of the Panel (WT/DS616/R). https://www.wto.org/english/tratop_e/dispu_e/616r_e.pdf

EITI Indonesia. (2022). Report of EITI Indonesia 2019-2020 (flexible report). Extractive Industries Transparency Initiative.

Kee, H. L., & Xie, E. (2025). Nickel, steel and cars. Export ban and domestic value-added in Indonesia (Policy Research Working Paper 11249). World Bank. https://doi.org/10.1596/1813-9450-11249

Kementerian Energi dan Sumber Daya Mineral. (2014). Peraturan Menteri ESDM Republik Indonesia Nomor 1 Tahun 2014 tentang peningkatan nilai tambah mineral melalui kegiatan pengolahan dan pemurnian mineral di dalam negeri (Berita Negara Republik Indonesia Tahun 2014 Nomor 35).

Kementerian Energi dan Sumber Daya Mineral. (2017). Peraturan Menteri ESDM Republik Indonesia Nomor 5 Tahun 2017 tentang peningkatan nilai tambah mineral melalui kegiatan pengolahan dan pemurnian mineral di dalam negeri (Berita Negara Republik Indonesia Tahun 2017 Nomor 98).

Kementerian Energi dan Sumber Daya Mineral. (2018). Peraturan Menteri ESDM Nomor 25 Tahun 2018 tentang pengusahaan pertambangan mineral dan batubara (Berita Negara Republik Indonesia Tahun 2018 Nomor 1591).

Kementerian Energi dan Sumber Daya Mineral. (2019). Peraturan Menteri ESDM Nomor 11 Tahun 2019 tentang perubahan kedua atas Peraturan Menteri ESDM Nomor 25 Tahun 2018 tentang pengusahaan pertambangan mineral dan batubara.

Kementerian Energi dan Sumber Daya Mineral. (2020). Peraturan Menteri ESDM Nomor 11 Tahun 2020 tentang perubahan ketiga atas Peraturan Menteri ESDM Nomor 7 Tahun 2017 tentang tata cara penetapan harga patokan penjualan mineral logam dan batubara.

Kementerian Energi dan Sumber Daya Mineral. (2020). Peraturan Menteri ESDM Nomor 17 Tahun 2020 tentang perubahan ketiga atas Peraturan Menteri ESDM Nomor 25 Tahun 2018 tentang pengusahaan pertambangan mineral dan batubara.

Kementerian Energi dan Sumber Daya Mineral. (2020, 20 Temmuz). New regulation on mineral ore benchmark price issued (Siaran Pers No. 253.Pers/04/SJI/2020). http://web.archive.org/web/20220316180753/https://www.esdm.go.id/en/media-center/news-archives/-new-regulation-on-mineral-ore-benchmark-price-issued

Kementerian Keuangan Republik Indonesia. (2020). Peraturan Menteri Keuangan Nomor 130/PMK.010/2020 tentang pemberian fasilitas pengurangan pajak penghasilan badan.

Lahadalia, B., Wijaya, C., Dartanto, T., & Subroto, A. (2024). Nickel downstreaming in Indonesia. Reinventing sustainable industrial policy and developmental state in building the EV industry in ASEAN. Journal of ASEAN Studies, 12(1), 79-106. https://doi.org/10.21512/jas.v12i1.11128

Lanjouw, J. O. (1997). The introduction of pharmaceutical product patents in India. “Heartless exploitation of the poor and suffering”? (Center Discussion Paper No. 775). Economic Growth Center, Yale University.

Lenin, V. I. (1962). Imperialism, the highest stage of capitalism. Collected works (Cilt 22, s. 185-304). Progress Publishers.

Lenin, V. I. (1969). Imperializm, kak vysshaya stadiya kapitalizma. Polnoye sobraniye sochineniy (Cilt 27, s. 299-426). Politizdat.

Lenin, V. İ. (1969). Emperyalizm, kapitalizmin en yüksek aşaması (C. Süreya, Çev.). Sol Yayınları. (Özgün eser 1917’de yayımlandı)

Marx, K. (2011). Kapital: Ekonomi politiğin eleştirisi, Cilt I (M. Selik & N. Satlıgan, Çev.). Yordam Kitap. (Özgün eser 1867’de yayımlandı)

Mueller, J. M. (2007). The tiger awakens. The tumultuous transformation of India’s patent system and the rise of Indian pharmaceutical innovation. University of Pittsburgh Law Review, 68(3), 491-641. https://doi.org/10.5195/lawreview.2007.79

Pemerintah Republik Indonesia. (2019). Peraturan Pemerintah Nomor 78 Tahun 2019 tentang fasilitas pajak penghasilan untuk penanaman modal di bidang-bidang usaha tertentu dan/atau di daerah-daerah tertentu.

Pemerintah Republik Indonesia. (2022). Peraturan Pemerintah Republik Indonesia Nomor 26 Tahun 2022 tentang jenis dan tarif atas jenis penerimaan negara bukan pajak yang berlaku pada Kementerian Energi dan Sumber Daya Mineral.

Pemerintah Republik Indonesia. (2025). Peraturan Pemerintah Republik Indonesia Nomor 19 Tahun 2025 tentang jenis dan tarif atas jenis penerimaan negara bukan pajak yang berlaku pada Kementerian Energi dan Sumber Daya Mineral.

Perdana, A. P., Saputra, E. E., & Widyastuti, R. S. (2026, 28 Nisan). Indonesia’s strength as a nickel price maker under test as it dominates the global market. Kompas. https://www.kompas.id/pro/artikel/en-kuasai-pasar-global-kekuatan-indonesia-sebagai-price-maker-nikel-diuji

Rasamala Hijau Indonesia & Trend Asia. (2024). Sengkarut perburuhan nikel di Indonesia Morowali Industrial Park (IMIP).

Riyanto, G. (2026). Cultivating extractive bodies. Labor frontiers and the social reproduction of nickel workers in North Maluku, Indonesia. The Extractive Industries and Society, 28, 101968. https://doi.org/10.1016/j.exis.2026.101968

Sekretariat Kabinet Republik Indonesia. (2018, 21 Aralık). Ownership of Freeport majority shares is for benefit of Indonesians. President Jokowi.

United States Geological Survey. (2013). Mineral commodity summaries 2013. U.S. Department of the Interior. https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2013/mcs2013.pdf

United States Geological Survey. (2021). 2020 minerals yearbook: Nickel. U.S. Department of the Interior. https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/nickel-statistics-and-information

United States Geological Survey. (2025). Mineral commodity summaries 2025. U.S. Department of the Interior. https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2025/mcs2025.pdf

Warburton, E. (2024). Nationalist enclaves. Industrialising the critical mineral boom in Indonesia. The Extractive Industries and Society, 20, 101564. https://doi.org/10.1016/j.exis.2024.101564

Widyastuti, R. S., Perdana, A. P., & Saputra, E. E. (2026, 29 Ocak). Nickel smelters proliferate, human resource quality stagnates. Kompas. https://www.kompas.id/pro/artikel/en-smelter-nikel-menjamur-kualitas-sdm-stagnan

Wijaya, T., & Sinclair, L. (2025). An EV-fix for Indonesia. The green development-resource nationalist nexus. Environmental Politics, 34(2), 252-274. https://doi.org/10.1080/09644016.2024.2332129

1. Yazarın hesabı, CEPII (2026), 2024. İmalat karşılığı HS 28-96 fasılları, dünya 17.227 ve Çin 3.456 milyar dolar. Fasıl aralığı yaklaşıklıktır, çünkü imalatın standart bir gümrük tanımı yoktur. Veri setindeki 226 ihracatçının en küçük 204’ünün imalat ihracatı, Çin’in tek başına ihracatının yüzde 98,7’sidir. Sıralama gelişmişlik değil, ihracat büyüklüğü ölçütüdür ve gövdenin Küresel Güney savı bu ölçüme değil ilk yazının katman çözümlemesine dayanır. ↑
2. Yazarın hesabı, CEPII (2026), 2013 ile 2024. Ölçülen küme 14. nottaki dar zincire paslanmaz çelik 7218-7223, nikel sülfat 283324 ve nikel eşyası 7503-7508 eklenmiş halidir ve ham cevheri içerir. Cari dolarla 3,82 milyar dolardan 31,16’ya çıkar, oran 8,16’dır. Yalnız ham cevher ile dar zincirden kurulu bir sepette 5,98 olurdu. Dünya birim değeri fiyat vektörüyle kurulan Fisher ayrıştırmasında miktar endeksi 8,11 ve fiyat endeksi 0,89 çıkar, yani büyüme hacimdir. İki endeksin çarpımı 8,16’lık oranı vermez, çünkü fiyat vektörü Endonezya’nın kendi birim değeri değildir. Kendi birim değeriyle kurulursa miktar endeksi 1,37’ye iner ama Laspeyres ile Paasche uçları 18,17 ile 0,10 arasında açılır, yani hüküm hesabın kuruluşuna bağlıdır. ↑
3. Ölçülen büyüklük kurulu izabe kapasitesi değil, birincil üretimdir. Kaynak Endonezya’yı 2012’de küresel üretimin yüzde 8’ini veren dördüncü, 2022’de 1,6 milyon tonla yüzde 48’ini veren birinci üretici olarak tespit etmektedir. ↑
4. PT Weda Bay Nickel’de çoğunluk Tsingshan’da ve hükûmetin hissesi yüzde 10. Kaynak bölgenin ortaklık yapısını tam vermez, yalnız kapalı olmayan bir yatırımcı listesi sayar. Ağın az sayıda ve çoğu siyasetle bağlantılı firmadan kurulu olduğunu söyler. ↑
5. Yüklenici hükmü kaynağın kendi derlemesi değil, sektör basınından aktarımdır ve kaynak onu NS Energy’nin 2022 kaydına dayandırır. Hüküm bir sayıma değil, kategorik bir ifadeye dayanıyor. ↑
6. Sekretariat Kabinet Republik Indonesia (2018). Devlet tarafının hissesi yüzde 51,23’tür ve tek bir devlet hissesi değildir. EITI Indonesia (2022) Tablo 38’de Inalum yüzde 26,24 ile Papua Metal dan Mineral 25,00 diye ayrışır. Setkab duyurusu aynı hisseyi Inalum yüzde 41,23 ile Papua Metal’den Mineral 10,00 diye ayırır. Yükümlülük madencilik ruhsatlarının tümünü kapsar ve nikelle sınırlı değildir. ↑
7. Avrupa Komisyonu (2022), gerekçe 600 ve 601. Ortak girişimin 2009’da kurulduğu ve bölge işbirliğinin 2013’teki görüşmede ilan edildiği orada kayıtlıdır. ↑
8. Emperyalizm, Kapitalizmin En Yüksek Aşaması, Bölüm VI. Lenin mülkiyet yerine sömürge sahipliği der. Güvence altına alınan, tekelin rakibiyle mücadelesindeki başarısıdır ve oradaki rakip hammaddeyi elinde tutan devlet değildir. Karşı taraf, kendini bir devlet tekeli yasasıyla korumak isteyen sermaye grubudur. ↑
9. Yazarın hesabı, CEPII (2026), Endonezya’nın ithalatı, makine HS 84 ve 85, 2013 ile 2024. İkili ticaret verisi makine ithalatının ne kadarının nikel yatırımına gittiğini ayıramaz, çünkü kayıt eşzamanlıdır. ↑
10. Yer değiştirme okuması, Endonezya bölümünde iki olası yorumdan ikincisidir ve metnin temel bulgusu değildir. Metin OECD üyelerinin resmi görüşünü yansıtmaz. ↑
11. s. 255-256 ve Tablo 2. Kaynak güç dengesinin yerli ile uluslararası sermaye arasında yeniden kurulduğunu ve bunun Batı sermayesi karşısında Çin sermayesini kayırdığını yazar. Kazananlar arasında yerli kömür holdinglerini de sayar ve maden mülkiyetinde yerli grupların çokuluslu şirketlerin küçük ortağı olmaktan çıkıp denetleyici konuma geçtiğini kaydeder. Gövde bu kayıttan yalnızca izabe halkasını alır, çünkü kaynağın kazananlar tablosunda izabe yatırımcıları Çinli özel ve devlet şirketleridir. ↑
12. Peraturan Menteri ESDM No. 1/2014, Pasal 12 angka 4 ve Lampiran I. Madde nikel ile boksiti aynı yasağa alır ama aynı teknik eşiği koymaz. Nikelde yurt içinde işlenmiş sayılmak için en az yüzde 4 nikel, boksitte en düşük eşik yüzde 90 alüminadır. Yani iki kolun farkı yalnız alıcının konumundan değil kararnamenin kendisinden de gelebilir. Aynı ek her iki kolda da birden çok eşik sayar. ↑
13. Yazarın hesabı, CEPII (2026), cari dolar. Alümina HS 281820. Endonezya’nın alümina ihracatı 2013’te 0,1 ve 2024’te 1.908,2 milyon dolar, yani 1,91 milyar dolardır. ↑
14. Yazarın hesabı, CEPII (2026), cari dolar. Ham cevher ayrıldıktan sonra kalan zincir karşılaştırılmıştır, çünkü onu yasak zaten sıfırlar. Nikelde ara malı 720260 ferro-nikel ile 750110 ve 750120, işlenmemiş metal 750210 ve 750220. Boksitte ara malı 281820 alümina, işlenmemiş metal 760110 ve 760120. Nikel zincirinin geri kalanı 11,90, boksitinki 9,04 kat büyür. Kesim noktası büyüklüğü kaydırır ama yönü değiştirmez. Düzey karşılaştırması dünya payına göredir ve aynı dar zincir üzerinden ölçülür. Endonezya’nın payı 2024’te nikelde yüzde 50,6 ve boksitte 3,0. İkinci gerekçe taban yılı bileşimidir. Ham cevher 2013’te nikel zincirinin yüzde 49,7’si ve boksit zincirinin 86,8’iydi. Boksit koluna alüminyum hidroksit ile hurda eklenen kesim de denendi ve üstünlüğün yönü değişmedi. ↑
15. Yazarın hesabı, CEPII (2026), miktar ekseni, HS 260600. Endonezya’nın boksit ihracatı 2013’te 53,0 milyon tondu ve 2015’te sıfırlandı. Gine’ninki 18,6 milyon tondan 122,5’e çıktı, artış 103,9 milyon tondur. Sıra önemlidir. Yasak Ocak 2014’te yürürlüğe girdi, Gine’nin Çin’e sevkiyatı ancak 2016’da önceki bandın dışına çıktı ve Endonezya’nın 2013’te boşalttığı hacme 2021’de ulaştı. Ölçüt bir büyüklük karşılaştırmasıdır, çünkü Endonezya 2021’de yeniden 19,0 milyon ton boksit ihraç ediyordu. 20. nota bakınız. ↑
16. Yazarın hesabı, CEPII (2026), miktar ekseni, HS 260400. Endonezya’nın nikel cevheri ihracatı 2013’te 58,2 milyon tondu ve Filipinler’in artışı 4,0 milyon tondur. Endonezya’nın çıkışı tek yılda tamamlanmadı. 2014’te hâlâ 7,674 milyon ton sevk etti, dünyanın geri kalanı 3,683 ekledi ve ihracat 2015’te 175 bin tona, yani 2013 düzeyinin yüzde 0,3’üne indi. Dünya ticareti 106,4 milyon tondan 59,5’e indi, ton başına değer 50,1 dolardan 101,4’e çıktı. Cari dolarda ölçülürse dünya ticareti büyüyor görünür, çünkü artışın tamamı fiyattandır. ↑
17. United States Geological Survey (2013), s. 27 ve 109, ile (2025), s. 43 ve 125. Gine’nin boksit rezervi 2025 derlemesinde 7,4 ve dünya toplamı 29 milyar ton, yani yaklaşık dörtte biri. Nikelde 2013 derlemesi Endonezya’yı 3,9 milyon tonla altıncı gösterir. Bugünkü 55 milyon tonluk rezerv yasaktan sonra kanıtlanmıştır, yani büyüklük yasağın nedeni değil sonucudur. ↑
18. Yazarın hesabı, CEPII (2026), tam dünya, HS 260400 ve 260600, cari dolar, 2013 ile 2024. Ölçülen büyüklük üretim değil ihracattır. Varış payları değer eksenindedir ve Endonezya’nınkiler 2013, Gine ile Filipinler’inkiler 2024 kesitidir. Boksitte Endonezya yüzde 99,0 ile Gine 91,3, nikelde Endonezya 79,2 ile Filipinler 76,8. İki mineral bir örneklem değildir ve nikelde talep bu dönemde boksitten hızlı büyümüştür. Talep farkının ağırlığı ölçülmemiştir. Hüküm bu yüzden iki kolun tek ayrışma yerini alıcının konumunda görmez. Alıcının konumu, teknik ve talep açıklamalarının kapsamadığı kısmı taşır. ↑
19. United States Geological Survey (2021), s. 51.4-51.5. Çin 2020’de dünya paslanmaz çeliğinin yüzde 59’unu dökmüş ve nikel pik demiri aynı yıl Çin’in birincil nikel üretiminin yüzde 68’ini vermiştir. Ürünlerin gümrük kalemleri Dünya Ticaret Örgütü (2022) panel raporunun 48 numaralı dipnotundadır. Eritme yöntemi cevher mineralojisine bağlıdır, yalnız bu bir iktisadi imkânsızlık iddiası değildir ve panel raporu düşük tenörlü cevherin kullanılabildiğini kaydeder. ↑
20. İki kolu iki etken ayırır ve ikisi de gövdede anılır. Birincisi kararnamenin iki kola koyduğu ayrı teknik eşiktir. 12. nota bakınız. İkincisi takvimdir. Boksitte yurt içi işleme yükümlülüğü ancak 10 Haziran 2023’te tam bağlayıcı oldu, yani 2024 ölçümü kapasitenin devreye girdiği ilk yıla denk düşer. Karşılaştırma bu iki etkenin payını ayırmıyor. No. 11/2019 nikel penceresini 1 Ocak 2020’ye çekip boksiti yerinde bıraktı ve yıkanmış boksit satışını 10 Haziran 2023’e taşıyan No. 17/2020 oldu. ↑
21. Peraturan Menteri ESDM No. 1/2014, Pasal 12 angka 4 ile No. 5/2017, Pasal 10 ayat (1) ve (2). 2014’te izabe taahhüdü karşılığında ihracat yolu bu iki mineral için hiç açılmadı ve kapıyı 5/2017 açtı. Fıkra nikel oranı yüzde 1,7’nin altındaki cevherin en çok 5 yıl satılabileceğini yazar ve koşul izabe tesisini kurmuş ya da kuruyor olmaktır. Aynı maddenin 1. fıkrası tesisi girdi kapasitesinin en az yüzde 30’unu nikel oranı düşük cevherle beslemeye de zorlar. Kararnamenin sözcüğü fasilitas pemurnian’dır ve nikeldeki karşılığı arıtma değil izabedir, çünkü o işlemden çıkan üç ürün de izabe ürünüdür. Dünya Ticaret Örgütü DS592 paneli 2.23 numaralı bendinde nikelde işleme sütununun boş olduğu beyanını kayda geçirir. ↑
22. Yazarın hesabı, CEPII (2026), Endonezya’nın ihracatı, cari dolar. Pay 2. nottaki geniş sepette HS 260400’ün payıdır. 2013’te yüzde 47,9, 2015 ile 2016’da 0,3, 2019’da 16,8 ve 2024’te sıfıra yakındır. Seri kararname takvimini izler ve 5/2017 kapıyı açınca pay yeniden yükselir. ↑
23. Warburton (2024), s. 10-11. Kayıt, ihracat yasağının kendi metnine değil aynı dönemde çıkan 2020 torba yasasına aittir. ↑
24. Warburton (2024), s. 6 ve Tablo 2, ile Wijaya ve Sinclair (2025), s. 255-256. Kayıt bir önceki cümledeki imtiyaz sayısı ile küçük ruhsat sahiplerinin tasfiyesi için Tablo 2’ye, kömür sermayesinin nikele yönelişi için Wijaya ve Sinclair’e dayanır. Karşılaştırma yasak öncesi ile 2014 sonrasının tamamı arasındadır ve kaç küçük madencinin kapandığı resmî kayıttan çıkarılamıyor. ↑
25. Warburton (2024), s. 2-3. Kaynak tutarı 32 projeye giren 18 milyar doları aşan bir yatırım diye yazar. Bir önceki cümledeki güdü bağı kaynağın kendi değerlendirmesidir ve bir şirket beyanına dayanmaz. ↑
26. Yazarın hesabı, CEPII (2026). 2024’te ferro-nikel 720260 kalemi 13,27 ve nikel matı 750110 kalemi 3,36 milyar dolardır. Pil zincirine giren ara malı ayrı bir kalemde, 750120’de beyan edilir ve bu iki sayının dışındadır. ↑
27. Yazarın hesabı, CEPII (2026), Endonezya ihracatı. Karışık hidroksit çökeltisi 750120 kaleminde beyan edilir, miktar 2021’de 107,0 ve 2024’te 1.426,4 bin tondur. Kalemin tamamı çökelti değildir ve veri altı basamağın altına inmediği için pay doğrudan ölçülemez. Saf nikel metali 750210 kalemi 2024’te 940,9 ve nikel sülfat 283324 kalemi 588,0 milyon dolardır. Gövdedeki sıfıra yakın taban 2021 kesitidir ve değerler saf metalde 4,3 ile nikel sülfatta 0,0 milyon dolardır. ↑
28. Warburton (2024), Tablo 1. Obi adasındaki tesiste Harita Grubu yüzde 45,1, Lygend Resources 36,9, Kang Xuan 18. Morowali’deki QMB tesisinin hisse tablosunda beş yabancı ortak tam yüz eder ve hiç yerli pay göstermez, oysa aynı kaynağın gövde metni ortaklığı yerli IMIP ile bir konsorsiyum arasında kurar. Gövde hisse tablosunu esas alır ve tesiste hiç yerli sermaye bulunmadığını ileri sürmez. ↑
29. Endonezya İstatistik Kurumunun 2024 verisi. İşleme sanayisinde çalışanların yüzde 64,23’ü ortaöğretim, 29,01’i ilköğretim, 6,76’sı yükseköğrenim görmüştür. Haberdeki değerlendirmeler bağımsız ölçüm değil, uzman beyanıdır. Eğitim bileşimi bir stok ölçüsüdür ve işin hangi basamağının ülkede yapıldığını doğrudan ölçmez. CORE Indonesia’dan Muhammad Ishak, kurulumda Çinli uzman getirildiğini ve tesis işlemeye başlayınca ihtiyacın operatör düzeyine indiğini, Ulusal Araştırma ve Yenilik Kurumu’ndan Fajar Nurjaman ise Endonezya’da izabe kurulumu için mühendislik, tedarik ve inşa şirketinin çok olmadığını söyler. ↑
30. Peraturan Pemerintah No. 19/2025, Lampiran, s. 3-4, başlık 3) Nikel. Ham cevher yüzde 14-19, nikel pik demiri 5-7, ferro-nikel 4-6 ve saf nikel metali 1,5 öder. Basamaklar tek yönlü sıralı değildir, çünkü nikel pik demirinin oranı ferro-nikelinkinden yüksektir. Bir istisna vardır. Elektrikli araç pili girdisi olan, nikel oranı yüzde 1,5 ve altındaki ham cevher yüzde 2,00 öder, yani ham cevher bandının çok altında kalır. ↑
31. Peraturan Pemerintah No. 19/2025, 26 Nisan 2025’te yürürlüğe girdi. Ham cevherin payı yüzde 10’dan 14-19 bandına ve ferro-nikel yüzde 2’den 4-6’ya çıktı. Batarya ara malları yüzde 2’de ve saf metal 1,5’te kaldı. Karşılaştırılan yüzde 10 oranı, aynı kararnamenin yürürlükten kaldırdığı Peraturan Pemerintah No. 26/2022’den gelir. ↑
32. Peraturan Menteri Keuangan No. 130/PMK.010/2020 ile Peraturan Pemerintah No. 78/2019, Pasal 3 ayat (1) huruf c. 130/PMK.010/2020 Pasal 2 ayat (4) süreyi yatırım tutarına bağlar, Rp500 milyarda 5 yıldan başlar ve 30 trilyon üstünde 20 yıla çıkar. Kâr payı stopajında yüzde 10 tavandır ve çifte vergilendirmeyi önleme anlaşması daha düşük bir oran belirliyorsa o uygulanır. 130/PMK.010/2020 nikeli adıyla anmaz ama kapsamı demir çelik dışı yukarı akım temel metal sanayisi diye çizer. Buna karşılık No. 78/2019 Ek I’inde nikel cevherinin işlenmesi ve arıtılması 38. sırada adıyla sayılıdır. Koşul yeni izabe tesisi kurmak ya da mevcudu genişletmektir. ↑
33. EITI Indonesia (2022), s. 22, 37-38, 92-95 ve 148. Raporun Tablo 65’i vergi tatiline, Tablo 66’sı vergi indirimine uygun görülen, zincirin işleme ucundaki iş kollarını sıralar ve ikisi de fiilen yararlanan firmayı göstermez. Gelir bölümü yalnız maden ruhsatı sahiplerini kapsar. Nikelin her iki işleme yolu listededir. ↑
34. Badan Pusat Statistik, Tablo 2253, Ağustos 2024. Orta Sulawesi’de madencilik 4.139.494 ve imalat 3.521.631 rupi, Kuzey Maluku’da 6.530.221 ile 3.157.017 rupi. Nikel işleme alt sektörü tabloda ayrı gösterilmez. Karşılaştırma kesitseldir ve aynı işçinin madencilikten imalata geçtiği kayıtlı değildir. ↑
35. ChannelSulawesi (2025), KSPSI Madencilik ve Enerji Federasyonunun araştırmasından aktararak. Temel ücret 3.000.000 ile 3.600.000 rupi, Morowali’nin 2025 yerel asgari ücreti 3.700.000, haftalık ortalama süre 56 saat ve yasal sınır 40 saattir. Ölçüm yalnız Morowali’yi kapsar, çünkü Weda Bay için karşılaştırılabilir bir kayıt bulunamadı. Rasamala Hijau Indonesia ve Trend Asia (2024), s. 26-28, bir yıl önce aynı yapıyı bulur. ↑
36. Marx (2011), Yedinci Kısım, Yirmi Birinci Bölüm, Basit Yeniden Üretim. İngilizce basımlar aynı bölümü XXIII sayar. ↑
37. Riyanto (2026), s. 6-8. Bir antropoloji çalışmasıdır ve sahadaki doğrudan gözlem 5 gündür. ↑
38. Lahadalia, Wijaya, Dartanto ve Subroto (2024), s. 95-96. Çalışma dört yazarlıdır ve gövdede anılan bakan birinci, dekan ise üçüncü yazardır. Ölçülen gösterge reel kişi başına düşen hasıladır. Kaynak hangi dört yıl olduğunu yazmaz ve iki ölçüyü de zincirin işleme ucuna yönelen politikanın sonucu diye sunar. Morowali’de Gini katsayısı 2015’te 0,377’den 2023’te 0,281’e inmiştir. Baş yazar makalenin kabulünden altı hafta sonra nikel madenciliğini düzenleyen bakanlığın başına geçmiştir ve makale bu çıkar ilişkisini beyan etmez. ↑
39. Perdana, Saputra ve Widyastuti (2026, 28 Nisan). Rakam Endonezya Nikel Madencileri Birliği genel sekreterinin panel beyanından gelir, yani kotanın gücünü büyütmekte çıkarı olan tarafın örneğidir. Kota öncesinde fiyat tonda 14.200 ile 14.500 dolar arasındaydı. Fiyat 20 Mart 2026’da 16.900 dolara gerilemiş ve 22 Nisan 2026’da 18.400’e yeniden çıkmıştır, yani hareket iki yönlüdür. ↑
40. Kementerian Energi dan Sumber Daya Mineral, Siaran Pers No. 253.Pers/04/SJI/2020. Ölçek ekonomisi gerekçesi maden ve kömür genel müdür vekiline, 60 ile 30 dolar örneği ise maden işletmeleri direktörüne aittir. İki fiyat da ıslak metrik ton başınadır. Karşılaştırma aynı açıklamada dönemin piyasa fiyatının ölçümü değil, örneklendirmedir. Taban bağlayıcı bir asgari de değildir, çünkü işlem fiyatının tabanın en fazla yüzde 3 altında kalmasına izin verilir. Taban fiyatı düzenleyen belge Peraturan Menteri ESDM No. 11/2020 olup duyuru onun üzerinedir. ↑
41. Belge Dünya Bankasının resmi görüşü değildir. Modelde yurt içi fiyatı dünya fiyatının altında tutan tek alıcı yapısı ölçülmemiş, sadece varsayılmıştır ve aktarım da bu varsayımın sonucudur. Çalışma 2019’da biten bir dönemle sınırlıdır. ↑
42. Dünya Ticaret Örgütü (2022), DS592. Panel raporu 30 Kasım 2022’de dolaşıma girdi, Endonezya 8 Aralık 2022’de temyize gitti ve Temyiz Organı çalışmadığı için dosya karara bağlanamadı. Şikâyetçi Avrupa Birliği, istişare talebi 22 Kasım 2019. Panel ham nikel cevheri ihracat yasağı ile yurt içi işleme yükümlülüğünü GATT 1994 madde XI:1’e aykırı buldu ve Endonezya’nın XI:2(a) ile XX(d) savunmalarını reddetti. Rapor WT/DS592/R’den birinci elden okunmuştur ve hüküm bölümü 8.2-8.3’tür. ↑
43. Avrupa Komisyonunun (2022) ile (2024) tüzükleri. Endonezya vergiyi DS616’da dava etti. 2 Ekim 2025 panel raporu, Komisyonun madencilik şirketlerini kamu kuruluşu saymasını Sübvansiyonlar Anlaşması madde 1.1(a)(1)’e aykırı buldu, ama rapor kabul edilmedi ve vergi yürürlükte kaldı. Panelin reddettiği şey bir hukuki nitelemedir. Panel yurt içi cevher fiyatının uluslararası fiyatın altında kaldığını reddetmemiş, kendi sonucunun bundan bağımsız olduğunu 7.257’de yazmıştır. Avrupa Birliği 21 Kasım 2025’te temyize gitti ve Temyiz Organının toplanamadığını kendisi kaydetti. Endonezya 27 Kasım’da karşı temyize gitti. ↑
44. Avrupa Komisyonu (2024) tüzüğü, Tablo 1. Miktar 2020’de 106.483 ve soruşturma döneminde 7.634 tondur. Tüzük bu sütunu tablo başlığında soruşturma dönemi ve 58. paragrafta raporlama dönemi diye anar. Düşüş tek bir önleme bağlanamaz, çünkü anti-damping önlemi Kasım 2021’de ve telafi edici vergi Mart 2022’de yürürlüğe girdi. Miktar 2021’de 107.362 ve 2022’de 51.382 tondur, yani sert düşüş iki önlemin birlikte yürürlükte olduğu yıldadır. ↑
45. Avrupa Komisyonu (2022) tüzüğü. Bölgedeki ortaklardan biri, Devlet Konseyi ile Ulusal Kalkınma ve Reform Komisyonunun onayladığı Çin-ASEAN Yatırım İşbirliği Fonu ile finansman anlaşması yaptı. İki hükûmet 2 Ekim 2013’te Endonezya-Çin Entegre Sanayi Bölgeleri anlaşmasını imzaladı. Anlaşmanın kendisi tüzükte kayıtlıdır. Hangi bankaların girdiğini ise bölgeyi yöneten şirketin yönetim kurulu başkanı aktarır ve bunun bağımsız bir kaydı yoktur. ↑
46. s. 513-514 ve 547. 1970 Patent Yasası ilaçta ürün patentini kaldırdı ama 20 Nisan 1972’de yürürlüğe girdi. Kaynak da yasağı özetinde ve s. 547’de 1972 diye tarihler. Rejim, Hindistan’ın Ticaretle Bağlantılı Fikrî Mülkiyet Hakları uyum yasasının yürürlüğe girdiği 2005’e kadar sürdü. Kaynak s. 514’te şunu yazar. Hindistan dışında patentlenmiş ilaçlar Yasa uyarınca Hindistan’da serbestçe kopyalanabiliyordu, yeter ki üretim süreci bir Hint süreç patentini ihlal etmesin. ↑
47. s. 3-4 ve Tablo 1. Etkin madde ilacın etkisini taşıyan kimyasal maddedir. Kaynak 1970 düzenlemesini tek bir araç saymaz. İthalat kısıtlaması, fiyat denetimi ve yabancı sermaye tavanı içeren bir politika dizisi olarak tanıtır. Gövde bu paketten mülkiyeti hedefleyen iki ayağı alır. 1991 oranlarını kaynak Hamied (1993)’ten aktarır. Firma bileşimi Tablo 1’den, patent sayıları ile 1991 oranları s. 3-4’ten gelir. ↑
48. Yazarın hesabı, CEPII (2026). Etkin madde karşılığı HS 2933, 2934, 2936, 2937 ve 2941, standart bir gümrük tanımı olmadığı için yaklaşıklıktır. Etkin madde ithalatı 2,88 milyar dolardan 5,64’e çıkarken Çin’in bu ithalattaki payı yüzde 67,5’ten yüzde 77,1’e yükseldi. Hindistan cari dolarla net ihracatçıdır ama miktar ekseninde net ithalatçıdır. 2024’te 207,0 bin ton satıp 418,4 almıştır ve açık 2013’teki 57,7 bin tondan 211,4’e genişlemiştir. ↑
49. Tarihsel örneği aynı mineral ailesinde duruyor. Boksit üreticileri 8 Mart 1974’te Konakri’de bir üretici birliği kurdu, kurucu taraflar Avustralya, Gine, Guyana, Jamaika, Sierra Leone, Surinam ve Yugoslavya ve anlaşma 29 Temmuz 1975’te yürürlüğe girdi. Dördüncü madde yükümlülüğü işleme yerine değil azami ulusal mülkiyet ile etkin ulusal denetime bağlıyor (Birleşmiş Milletler, 1976). ↑