Takip et

Yapay Zekâ: Uluslararası Ticaretin Yeni Sürükleyicisi

🎧 Dinle ✕
DOI:10.5281/zenodo.24206423 Atıf Yap ✅ Kopyalandı! Kopyala ✅ Kopyalandı!

Yapay zekâ yatırım patlaması, uluslararası ticaretin yeni itici gücü. Çiplere temelden bağlı olan bu yatırım patlaması, aslında daha geniş bir ürün yelpazesine ihtiyaç duyuyor. Yapay zekâya yardımcı 104 ürünün küresel ticareti, toplam ticaretteki büyümeye giderek daha fazla katkı sağlıyor.

ABD merkezli büyük teknoloji şirketleri Amazon, Google, Meta, Microsoft ve Oracle ile yeni nesil bulut şirketi CoreWeave tarafından yapılan yatırım harcamaları, 2024’ün 1. çeyreğinde 165 milyar dolar iken 2026’nın 1. çeyreğinde yıllıklandırılmış verilerle 499 milyar dolara ulaştı (Soto vd., 2026). Yıllık bazda %73’lük bir büyüme hızına denk gelen bu artış, 2019Ç4-2024Ç1 arasındaki %22’lik büyümeden 3,4 kat daha hızlı gerçekleşti.

Büyük teknoloji şirketlerinin yatırım harcamalarında görülen bu çarpıcı artışın arkasındaki itici güç üretken yapay zekâ (ÜYZ) teknolojisi. Karmaşık yapay sinir ağlarına ve devasa miktarda veriye dayanan bu teknolojinin ana özelliği, alışık olmadığımız miktarda aritmetik hesap içermesi. Büyük dil modellerinin yalnızca eğitilmeleri değil, çıkarım diye adlandırılan ve kullanıcı girdileriyle tetiklenen çalışma aşamaları da hesap yoğun. Eğitim ve çıkarım aşamalarında yapılması gereken hesapların birbirinden bağımsız parçalara ayrılabilmesi (paralel hesaplama), özel bir işlemci olan grafik işlem birimlerini (GPU) ÜYZ ve genel olarak YZ için ideal kılıyor. Gigabaytlarca veri demek olan milyarlarca parametreyi kullanarak yapılan hesaplar, yüksek bant genişliğine sahip hafıza çiplerine ihtiyaç duyuyor. ÜYZ teknolojisinin bu özgün durumu, YZ yatırım patlamasının giderek daha gelişen çiplere temelden bağlı olduğunu gösteriyor.

Telekomünikasyon ve bulut hizmetleri gibi dijital hizmetler aslında ciddi bir fiziksel altyapı aracılığıyla üretilir. ÜYZ hizmetlerinin ortaya çıkmasına izin veren altyapının en başat öğesi ise, bilindiği gibi, veri merkezleri[1]. Elbette veri merkezleri için hesaplama ekipmanlarından daha fazlasına ihtiyaç var. Örneğin, şebekeden gelen elektriğin veri merkezine uygun voltajda sağlanması için güç transformatörlerine; veri merkezi için yerinde enerji üretilmesi durumunda jeneratörlere; doğru akım (DC) elektriği alternatif akım (AC) elektriğe çevirecek konvertörlere; devre kesiciler, anahtarlar ve fişler gibi elektrik cihazlarına; soğutma sistemlerine ve fiber optik kablolara ihtiyaç var. ABD’nin Teksas eyaletinde inşa edilen ve 1 gigavat hesaplama gücüne sahip bir veri merkezini esas alan bir analiz, böyle bir veri merkezi için gereken harcamaları arsa, tasarım ve mühendislik, inşaat, enerji, soğutma, bağlantı, hesaplama ekipmanları ve diğer kalemler olmak üzere gruplandırıyor ve toplam harcamaların 30,7 milyar doları bulduğunu gösteriyor (Doan, 2026). Aynı analize göre çipler (işlemci ve hafıza çipleri), sunucular, ağ ekipmanları (kablolar, router, switch, vs.) ve sıvı-soğutma dağıtım ünitelerini içeren ekipman maliyetleri 17,1 milyar doları buluyor ve açık ara en büyük maliyet kalemini oluşturuyor.

Bu girdiler aslında YZ için gereken doğrudan girdiler. Elbette bunların üretilmesi için de başka ürünlere ihtiyaç var. Dünya Ticaret Örgütü’nün (DTÖ) oluşturduğu YZ’ye yardımcı ürünler listesi, 5 hammadde, 14 işlenmiş kimyasal, 72 ara girdi ve 13 ekipman olmak üzere, YZ hizmetleri için doğrudan ve dolaylı olarak gereken toplam 104 ürünü bir araya getiriyor (WTO, 2025). Bu liste

  1. çiplerin üretiminde kullanılan silisyum, paladyum, argon gazı ve oksijen gibi hammaddeleri;
  2. işlenmiş silikon, silisyumdioksit, hidrojen florür, germanyum oksit, zirkonyum dioksit ile hafniyum, germanyum, niobyum, renyum, galliyum, indiyum ve vanadyum metalleri ve bunlardan üretilen mamuller gibi işlenmiş kimyasalları;
  3. silikon plaka, transistörler, çipler, koaksiyal ve fiber optik kablolar, statik konvertör, elektrik transformatörleri ve jeneratörler, elektrik cihazları, hava ve vakum pompaları, robotlar gibi ara girdileri;
  4. bilgisayarlar, işlemciler, bellekler, sunucular, iletişim ekipmanları, yarı iletken tertibatın ve çiplerin imalatında kullanılan makine ve cihazlar gibi ekipmanları içeriyor.

Bu geniş ürün listesinden yola çıkarak YZ ticaretinin büyüklüğüne, küresel ticaretteki payına ve Türkiye’nin YZ ticaretindeki konumuna bakabiliriz[2].

Hızlanan yapay zekâ ticareti uluslararası ticareti sürüklüyor

Hem toplam ticaret hem de YZ’ye yardımcı ürünlerin ticareti (bundan sonra kısaca YZ ticareti) daha önceki genişleme ve daralma dönemlerinde birbirlerine görece yakın bir hızda hareket etmişken, son genişleme döneminde YZ ticaretinin istikrarlı bir şekilde toplam ticaretten daha hızlı büyüdüğü ve aradaki farkın giderek açıldığı görülüyor (Şekil 1)[3]. 2026 1. çeyrekte YZ ticaretinin yıllık büyüme hızı %26,1’e kadar yükselirken, toplam ticaretin büyüme hızı %6,9’da kaldı.

Şekil 1. YZ ticareti ve toplam ticaretteki büyüme (2008Ç1-2026Ç1), yıllıklandırılmış

2024’ün 1. çeyreğinde 2,9 trilyon dolar hacme sahip olan YZ ticareti, 2026’nın 1. çeyreğinde 4,1 trilyon dolar hacme ulaştı. 2024’ün 1. çeyreğinde YZ ticaretinin toplam ticaretteki payı %13,6 iken, 2026’nın 1. çeyreğinde %17,5’e yükseldi. Böylece toplam ticaretin beşte birine yakını YZ ticaretinden oluştu. Dahası, Tablo 1’de görüldüğü gibi, YZ ticaretindeki büyüme toplam ticaretteki büyümeye giderek daha fazla katkı verdi. 2026’nın 1. çeyreğinde toplam ticaretteki %6,9’luk büyümenin 4,6 yüzde puanı YZ ticaretinden kaynaklandı.

Tablo 1. YZ ticaretinin toplam ticaretteki büyümeye katkısı

Toplam ticarette yıllık büyüme YZ ticaretinin büyümeye katkısı
2024Ç1 -%5,0 -%0,5
2024Ç2 -%3,0 %0,1
2024Ç3 -%0,1 %0,9
2024Ç4 %1,4 %1,5
2025Ç1 %3,1 %1,8
2025Ç2 %4,5 %2,3
2025Ç3 %5,2 %2,6
2025Ç4 %6,4 %3,3
2026Ç1 %6,9 %4,6

Kaynak: TradeMap, yazarın hesaplamaları

Çipler YZ ticaretinin ana sürükleyicilerinden biri

DTÖ’nün YZ’ye yardımcı ürünler listesinde yer alan ve altı basamaklı Harmonize Sistem kodlarına sahip ürünleri dört basamak düzeyinde gruplandırarak, YZ ticaretinde hangi ürün gruplarının belirleyici olduğunu görebiliriz. Tablo 2, YZ ticaretinde 2024Ç1-2026Ç1 arasında gerçekleşen büyümeye en fazla katkı sağlayan dört ürün grubunu gösteriyor. CPU ve GPU gibi işlemci çipleri ile DRAM, HBM ve NAND gibi hafıza çiplerini içeren ve elektronik entegre devreler (çipler) olarak adlandırılan 8542 kodlu ürün grubu, YZ ticaretindeki büyümeye 13,9 yüzde puan katkı sağladı. 2026’nın 1. çeyreği itibarıyla YZ ticaretinin %34’ünü oluşturan çipler, açık ara en yüksek paya sahip ürün grubu. YZ ticaretindeki büyümeye ikinci en yüksek katkı, 12,1 yüzde puanla bilgisayarlar, sunucular, bellekler ve işlemci birimlerini içeren 8471 kodlu ürün grubundan geldi. Tablo 2’de yer alan ve temelde hesaplama ve ağ ekipmanlarından oluşan dört ürün grubu, YZ ticaretinde 2024Ç1-2026Ç1 arasında gerçekleşen %41,8’lik büyümeye toplam 35,0 yüzde puan katkı sağladı. Ayrıca bu dört ürün grubu, 2026’nın 1. çeyreğinde YZ ticaretinden %66,6 pay alarak diğer ürün gruplarından ciddi biçimde ayrıştı.

Tablo 2. YZ ticaretindeki büyümeye en fazla katkı yapan 4 ürün grubu (2024Ç1-2026Ç1)

HS kodu Örnek ürünler Ticarette büyüme YZ ticaretindeki büyümeye katkı YZ ticaretindeki
pay (2024Ç1)
YZ ticaretindeki
pay (2026Ç1)
8542 CPU ve GPU gibi işlemci çipleri, DRAM, HBM ve NAND gibi hafıza çipleri, yükselticiler, diğer entegre devreler ve bunların parçaları %40,2 %13,9 %34,6 %34,2
8471 Bilgisayarlar, sunucular, bellekler, işlemci birimleri %86,8 %12,1 %13,9 %18,4
8473 Bilgisayar parçaları (devre kartları, anakartlar ve diğer elektronik olmayan parçalar) %146,1 %5,9 %4,0 %7,0
8517 Router, switch ve modem gibi ağ ekipmanları %45,7 %3,1 %6,8 %7,0
Toplam – %35,0 %59,3 %66,6

Kaynak: TradeMap, yazarın hesaplamaları

YZ ticaretinde yoğunlaşma

2026’nın 1. çeyreğinde toplam YZ ihracatından en yüksek payı %18,7 ile Çin’in aldığı görülüyor. Çin’i %13,3 ile Tayvan, %11,9 ile Hong Kong, %8,4 ile ABD ve %7,5 ile Singapur izliyor. İlk beş ülke toplam YZ ihracatının %59,8’ini, ilk on ülke %83,5’ini, ilk on beş ülke ise %90,3’ünü oluşturuyor. Türkiye’nin payı ise %0,3 düzeyinde.

Aynı çeyrekte Çin (%17,6) ve ABD (%17,5) YZ ithalatından en yüksek payı alan iki ülke. Bu iki ülkeyi Hong Kong (%11,4), Tayvan (%7,0) ve Singapur (%5,5) izliyor. İlk beş ülke toplam YZ ithalatının %59,0’ını, ilk on ülke %76,2’sini, ilk on beş ülke ise %84,5’ini oluşturuyor. Türkiye’nin YZ ithalatındaki payı ise %0,5.

2024Ç1-2026Ç1 arasında YZ ihracatındaki payını en çok artıran iki ülke Tayvan (3,6 yp) ve Güney Kore (1,5 yp); YZ ithalatındaki payını en çok artıran iki ülke ise ABD (4,1 yp) ve Tayvan (2,5 yp) oldu. Çin’in YZ ithalat ve ihracatındaki payı 1,9 yüzde puan azaldı. Ayrıca Almanya, Çin’in arkasından her iki tarafta da en çok pay kaybeden ülkelerden biri oldu.

YZ ticaretinde gözlemlenen bu yoğunlaşma, ürün havuzu daraltıldığında daha da derinleşiyor. DTÖ’nün YZ’ye yardımcı ürünler listesinde de yer alan; bilgisayarlar ve sunucular, işlemci ve hafıza çipleri ile yarı iletken üretiminde kullanılan ekipmanlardan oluşan 10 ürüne odaklanan IMF analizi, daha yüksek bir yoğunlaşmaya işaret ediyor. Bu 10 ürünlük YZ donanımının 2025 yılı net ihracatında Tayvan ve Güney Kore’nin payı %62. Aynı ürünlerin net ithalatının %75’i Çin ve ABD tarafından gerçekleştirildi (IMF, 2026). Çip üretiminde uzmanlaşan Tayvan ve Güney Kore ana tedarikçilerken, YZ yatırım patlamasının yaşandığı ABD ise YZ ürünlerinin ana müşterisi olarak öne çıkıyor.

Türkiye’nin YZ ticareti

2026’nın 2. çeyreği itibarıyla Türkiye’nin YZ ihracatı 12,4 milyar dolara, YZ ithalatı ise 23,7 milyar dolara ulaştı[4]. 2024’e kadar yavaşlayan YZ ihracatındaki büyümenin bu tarihten itibaren hızlandığı; YZ ithalatının ise en son genişlemesinin 2025’in 1. çeyreğinden itibaren başladığı görülüyor. Bu yüzden ihracat için 2024’ün 1. çeyreğini, ithalat için ise 2025’in 1. çeyreğini başlangıç dönemi olarak alabiliriz[5].

2024Ç1-2026Ç2 arasında Türkiye’nin toplam ihracatı %7,7 büyürken YZ ihracatı %25,9 arttı. YZ’ye yardımcı 104 ürün 4 basamak düzeyinde gruplandırıldığında, YZ ihracatındaki bu büyümenin 16,5 yüzde puanının iki ürün grubundan kaynaklandığı görülüyor: 1) izole edilmiş teller, kablolar ve diğer elektrik iletkenleri ile tek tek kaplanmış liflerden oluşan fiber optik kablolar (8544); 2) alçak gerilim (1000 V altı) devre kesiciler, anahtarlar, fişler ve prizleri içeren elektrik teçhizatı (8536). İlki YZ ihracatındaki büyümeye 10,4, ikincisi ise 6,1 yüzde puan katkı sağladı. Dolayısıyla iletişim ve elektrikle ilgili ürünler YZ ihracatındaki büyümeyi sırtladı[6].

Türkiye’nin YZ ithalatındaki görünüm ise ihracatın aksine, küresel YZ ticaretinde öne çıkan görüntüye daha çok benziyor. 2025Ç1-2026Ç2 döneminde Türkiye’nin toplam ithalatı %7,5, YZ ithalatı ise %19,0 büyüdü. Bilgisayarlar, sunucular, bellekler ve işlemci birimlerini içeren 8471 kodlu ürün grubu, YZ ithalatındaki büyümeye 4,8 yüzde puanlık en yüksek katkıyı sağladı. Elektriğin kontrolü ve dağıtımı için gereken teçhizattan oluşan 8537 grubu 1,7; ağ ekipmanlarından oluşan 8517 grubu 1,7; çiplerden oluşan 8542 grubu ise 1,4 yüzde puan katkı sağladı. İlgili dönemde 8471 grubunun YZ ithalatındaki payı %16, 8517 grubunun payı ise %8 civarında seyretti ve bu gruplar diğer ürün gruplarından ayrıştı. Başka bir deyişle, hesaplama ve ağ ekipmanlarından oluşan bu iki grup YZ ithalatının yaklaşık dörtte birinden sorumlu oldu.

Pandemi döneminde YZ ithalatının toplam ithalattaki payı hızla yükselerek 2021’in 1. çeyreğinde %6,4’e ulaşmış, izleyen dönemde hızla gerileyerek 2022’nin 4. çeyreğinde %4,9’a kadar düşmüştü. Daha sonra tekrar yükselen YZ ithalatının payı 2025’in 1. çeyreğinde %5,7’ye, 2026’nın 2. çeyreğinde ise %6,4’e ulaştı. Başka bir deyişle, YZ ithalatındaki yaklaşık son bir yıldaki hızlanma yepyeni bir duruma işaret etmiyor. Fakat Türkiye’deki sınırlı veri merkezi yatırımlarının bu hızlanmada bir payı olduğunu söylemek mümkün görünüyor.

Sonuç yerine

Son iki yılda ABD’de yoğunlaşan veri merkezi yatırımları hem ABD’de hem de YZ ticaretinden önemli bir pay alan diğer ekonomilerde ciddi bir canlılık yarattı. Fakat ABD’deki YZ yatırım patlamasının da arkasında olduğu elektrik fiyatlarındaki artış ve diğer nedenlerden kaynaklanan toplumsal hoşnutsuzluk, gelecekteki veri merkezi yatırımları üzerinde sınırlayıcı bir rol oynayabilir. Veri merkezleri üzerine federal bir düzenlemenin olmadığı ülkede, bu toplumsal hoşnutsuzluğun en önemli yansımalarından biri yerel düzeyde alınan moratoryum (geçici yasak) kararları olmuştu. ABD ara seçimlerinde, 10 eyalette yapılan 41 oylamanın biri hariç tümü veri merkezlerine yönelik geçici yasak kararlarıyla sonuçlandı (Bhuiyan, 2026). ABD’de Virginia’dan sonra en çok veri merkezine ev sahipliği yapan Teksas’ta seçilen yeni vali moratoryum sözü vermişti (Hatfield, 2026). Yine Georgia valisi ile Ohio’nun yeni seçilen valisi büyük veri merkezleri için moratoryum sözü vermişlerdi. Bir analize göre, yeni seçilen valiler planlanan veri merkezlerinin %41’inin inşasını durdurabilir (Reich, 2026).

Bu durum elbette bugünden yarına veri merkezi yatırımlarının sona ereceği anlamına gelmiyor. Herhangi bir yasak ya da kısıtlama kararı alınmayan yerlerde, devam eden ya da planlanan veri merkezi yatırımları sürecektir. Dahası, moratoryum kararlarının alındığı şehirlerde veri merkezi yatırımları, enerji ve su kullanımı ile diğer hususlardaki beklentilerin karşılanması durumunda yeniden başlayabilir. Tüm bunlara rağmen, ABD ara seçim sonuçları veri merkezi yatırımları üzerinde sınırlayıcı bir rol oynayacaktır. Bu sınırlayıcı etkinin yeterince güçlü olması durumunda YZ ticaretinin de etkilenmesi oldukça muhtemel.

Kaynakça

Bhuiyan, J. (2026, Kasım 5). Datacenters were on the ballot. US voters rejected them. The Guardian. https://www.theguardian.com/us-news/2026/nov/04/datacenters-midterm-elections

Doan, L. (2026, Ekim 12). The Staggering Costs of a Single AI Data Center. Bloomberg.Com. https://www.bloomberg.com/features/2026-ai-data-center-build-costs/

Güven, B. (2026). Daha Fazla Çip: Uluslararası Ticaretin Yeni Sürükleyicisi Olarak Yapay Zekâ [Mercek Altında #9: Makro-Kalkınma Ekseninde Analizler]. TSKB Ekonomik Araştırmalar. https://tskb.com.tr/uploads/file/9-mercek-altinda-daha-fazla-cip-yapay-zeka-ticareti.pdf

Hatfield, J. (2026, Kasım 11). Key Facts About U.S. Data Centers. Pew Research Center. https://www.pewresearch.org/short-reads/2026/11/11/key-facts-about-us-data-centers/

IMF. (2026). World Economic Outlook, October 2026: Resilience Under Strain, Urgent Choices. International Monetary Fund. https://doi.org/10.5089/9798229023948.081

Reich, G. (2026, Kasım 6). How data center developers are pivoting after midterm rebuke. USA TODAY. https://www.usatoday.com/story/money/2026/11/06/data-centers-midterm-election-regulation-congress-state/92647855007/

WTO. (2025). World Trade Report 2025: Making trade and AI work together to the benefit of all. WTO. https://www.wto.org/english/res_e/publications_e/wtr25_e.htm

Notlar

  1. YZ yatırım patlamasının yaşandığı ABD 2025 yılı itibarıyla 5.247 veri merkeziyle diğer herhangi bir ülkenin 10 katından daha fazla veri merkezine ev sahipliği yaptı. Almanya’da 529, Birleşik Krallık’ta 523, Çin’de ise 449 veri merkezi vardı (HAI, 2026). ↑
  2. Bu bölümdeki analizin daha detaylı bir versiyonu için, bkz. Güven (2026). ↑
  3. Ticaret verileri aksi belirtilmediği sürece ithalat ve ihracat ortalamasıdır ve yıllıklandırılmıştır. Temel veri kaynağı olarak TradeMap’ten yararlanılmıştır. En geniş ülke seti için ticaret verisinin bulunduğu 2026 1. çeyrek dönem sonu olarak alınmıştır. Türkiye’ye odaklanan analizde ise 2026 2. çeyrek dönem sonu olarak alınmıştır. ↑
  4. Aynı dönemde Türkiye’nin YZ ihracatının toplam ihracattaki payı %4,4, YZ ithalatının toplam ithalattaki payı ise %6,4 oldu. ↑
  5. Toplam küresel YZ ticaretine odaklanırken ithalat ya da ihracattan yalnızca birine bakmak yeterlidir. İki değişken arasındaki istatistiksel farklılıklardan ötürü bunların ortalamasını alıyoruz. Ülke özelinde ise ithalat ve ihracata ayrı ayrı bakmak faydalıdır. ↑
  6. 8544 kodlu ürün grubu ilgili dönemde YZ ihracatındaki en az %27’lik payı ile diğer ürün gruplarının açık ara önünde yer aldı. ↑
Önerilen Alıntı: Alıntıyı Kopyala
Barış Güven (2026). Yapay Zekâ: Uluslararası Ticaretin Yeni Sürükleyicisi. Katman Portal. https://katmanportal.com/doi/10.5281/zenodo.24206423
  • Türkiye Sınai Kalkınma Bankası Ekonomik Araştırmalar biriminde Kalkınma Ekonomisi alanında yönetici yardımcısı olarak çalışmaktadır. Lisans eğitimini Yıldız Teknik Üniversitesi Matematik Mühendisliği ve İktisat bölümlerinde, yüksek lisans eğitimini Boğaziçi Üniversitesi İktisat bölümünde, doktora eğitimini ise University of Massachusetts Amherst İktisat bölümünde tamamlamıştır. Doktora tezinde teknolojik gelişmede devletin rolünü ve teknolojik gelişmenin istihdama etkisini incelemiştir. Teknolojik gelişmenin hızı üzerine olan ampirik çalışması Structural Change and Economic Dynamics dergisinde yayımlanmıştır. Teknolojik gelişmenin kaynakları ve istihdama etkisi ile teknoloji ve sanayi politikası üzerine çalışmaya devam etmektedir. Özel olarak yapay zekâyla ilgilenmektedir.

    Diğer Yazıları
Yapay Zeka Kullanımı Beyanı
Dil bilgisi, anlam bozukluğu ve noktalama kontrolü

Yazar, yapay zekâ araçlarını yukarıda belirttiği kapsamda bilimsel yayın etiğine bağlı kalarak kullandığını beyan etmektedir. Yapay zekâ desteğiyle üretilen içeriklerin tüm sorumluluğu yazara aittir.