Ekonomi Politik’in temel felsefi sorusu, merkezi olmayan bir ekonomide, birbirinden ayrı aktörler arasındaki ekonomik ilişkilerin nasıl kurulduğunu anlamaktır. Bu soru şu şekilde de ifade edilebilir: Birbirinden ayrı ekonomik aktörler arasındaki parasal ilişkilerin kurulmasını nasıl anlaşılır bir şekilde sunabiliriz?
Giriş
Bu ay (Ekim 2026), birkaç bölümlük İktisada Parasal Yaklaşımın Temelleri yazı dizisinin ikincisindeyiz. Bu yazıda, parayı iktisadî bir kavram olarak tanımlamaya çalışacağız.
Bir önceki yazıda sözünü ettiğimiz “Para analizi ve Gerçek analiz” karşıtlığı bağlamında, para ilişkilerini anlamaya yönelik anlamlı ve uygun bir yaklaşımın ilk adımı, parayı önceden oluşturulmuş toplumsal iktisadî bir yapının içine eklemlemeye çalışmaktan çok, onu temel bir ekonomik kategori olarak öne sürmek ve titiz bir tanımını yapmaya çalışmaktır. Para ve finansal ilişkilerin analizinden önce bu kategorinin incelenmesi, J. Cartelier gibi yazarların çalışmalarında da vurgulandığı üzere, bir para ekonomisi (başka bir adıyla da bir ödemeler sistemi) şemasının oluşturulmasını gerektirir.
Genel olarak, Ekonomi Politik’in temel felsefi sorusu, merkezi olmayan bir ekonomide, birbirinden ayrı varlıklar arasındaki ekonomik ilişkilerin nasıl kurulduğunu anlaşılır bir şekilde nasıl sunabileceğimizdir. Bu soru şu şekilde de ifade edilebilir: Birbirinden ayrı varlıklar (ekonomik aktörler: bireyler, devletler, uluslar) arasındaki parasal ilişkilerin kurulmasını nasıl anlaşılır bir şekilde sunabiliriz?
Bu tür bir soru, her gün ödeme ilişkilerinin (parasal gelire erişmek, parasal imkânlarla tüketim yapmak, gerçek endüstriyel faaliyetlere veya finansal faaliyetlere yatırım yapmak; kısacası, her an toplumsal varoluşu parasal terimlerle ölçmek) içinde yaşayan, ekonomi uzmanı olmayan kişilerin gözünde saçma görünebilir. Ancak bir önceki yazıda gördüğümüz gibi, farklı iktisat teorileri paraya mantıksal olarak kabul edilebilir bir yer ayıramazken, bizler pratik olarak parasal bir dünyada yaşıyoruz; bu nedenle, parasal olguları kavramak, ekonomilerimizin işleyişini anlayabilmek için para biriminin yeterince genel ve yerinde bir tanımını gerektirir.
Paranın tanımlanması sorunu çok eskilere, örneğin Aristoteles’in Nikomakhos’a Etik adlı eserine kadar uzanır.[1]Aristoteles’in bu eserinde, iktisat bölümü ikinci sınıf öğrencilerinin çok iyi bildiği, paranın üç işlevi ortaya konarak para olgusu, ekonomide yerine getirmesi beklenen çeşitli işlevleri aracılığıyla tanımlanmaktadır. Bu işlevler: hesap birimi, değişim aracı ve değer saklama aracı olarak belirtilir. Ancak, tüm ders kitaplarında yer almayan dördüncü bir boyutu da eklemek gerekiyor: ödeme aracı işlevi.
Hesap birimi
Hesap birimi olarak para, benimsenen analitik yaklaşımdan bağımsız, temel bir kavramdır. Bu kavram, nicel olarak ölçülebilen ekonomik ilişkiler için ortak bir referans noktası belirlemeyi amaçlamaktadır. Para, mal ve hizmetlerin ekonomik değerini ifade etmek için kullanılır. Para, ortak bir ekonomik dildir; çünkü salt soyut sayılar, “şeyleri”[2] ekonomik açıdan anlamaya (bilmeye, düşünmeye, değerlendirmeye, iletmeye) imkân vermez. Klasik yaklaşımda alışılageldiği gibi, bir sandalyenin bir saatlik emek değerinde olduğunu söylemek, bir saatlik emeğin ekonomik açıdan neye karşılık geldiği bilinmiyorsa hiçbir anlam ifade etmez. Aynı şekilde, neoklasik yaklaşımda alışılageldiği üzere, bir paket makarnanın belirli santilitre cinsinden iki şişe süte eşit olduğunu söylemek, bir paket makarnaya veya iki şişe süte ekonomik bir değer sayısını atayamıyorsak hiçbir nesnel ekonomik değerlendirme sağlamaz. Bunlar, başka bir ortamda ya da amaçta ne kadar faydalı olurlarsa olsunlar, öncel (a priori) içsel bir ekonomik anlamı olmayan, yalnızca fiziksel, kimyasal veya kültürel nesnelerdir. Bir sandalyenin x para birimi değerinde olduğunu söylediğimizde, tıpkı bir saatlik çalışmanın da aynı x para birimi değerinde olduğu gibi, bunun ekonomik olarak ne anlama geldiğini anlayabiliriz; bu, “şeyleri” ekonomik açıdan düşünmek için ihtiyacımız olan tek kavramdır.
Böylece, G. Simmel’in (1987) çok güzel ifade ettiği gibi, bu ortak dil, ekonomik olmayan her şeyden nesneleri soyutlayarak onları ekonomik iletişimin temeli olan ortak bir temsil biçimi olan paraya indirgememizi sağlar. Dolayısıyla, hesap birimi, ekonomik mal ve hizmetlerin karşılaştırılabilme ve birbiriyle kıyaslanabilme imkânını vurgular. Kullanılan soyut ya da somut bir hesap birimi (ki bu, toplumların alışkanlıklarının bir yansımasından ibarettir) farklı mal ve hizmetleri homojen hale getirir. Para istikrarının rolü de işte burada ortaya çıkar. “Hesap birimi” aynı zamanda, bir nesnenin fiyat istikrarsızlığı durumunda bile parasal, yani ekonomik niteliğini koruyabileceğini kabul etmek anlamına gelir. Oysa böyle bir durumda, reel terimlerle yapılan bir akıl yürütme, mantıken paranın bağımsız birimler arasında ortak bir dil işlevi görmesini engelleyecektir. Bununla birlikte, hesap biriminin tanımı, hesap birimi ile paranın neden birbirine yakınlaştığı sorusuna cevap vermez.
Hesap birimi işlevinin yanında, paranın diğer alternatiflere göre daha pratik bir değişim aracı olarak kullanılması savı, onun iktisadî ilişkilerdeki gerekliliğini destekleyen bir unsurdur. [3]
Değişim aracı
Paranın değişim aracı işlevi, hesap birimi işlevinin aksine, paraya özgü bir işlev değildir. Bu işlevin çeşitli açıklamaları bulunmaktadır.
Irving Fisher’e göre, paranın değişim sürecinde genel olarak kabul görmesi, paranın bir mülkiyet hakkı, bir servet ve yazılı bir temsil olması gerçeğinden kaynaklanmaktadır (Fisher, 1911). Ancak bu görüş, yalnızca nakit ve vadesiz mevduatlardan oluşan dar bir para tanımına işaret etmektedir. Yukarıda bahsedilen ve paranın üç işleviyle özetlenen yaklaşım, parayı diğer mallar gibi arz ve talep açısından dolaylı olarak tanımlamaktadır. Böylece, Milton Friedman ve Anna Schwartz’ın (1982) monetarist yaklaşımlarında olduğu gibi, gerçek dünyada para kavramına karşılık gelen bir unsur, genellikle istatistiksel terimlerle bulunmaya çalışılır (para, paranın işlevlerini gören şeydir!). Ancak, paranın istatistiksel regresyon modellerinde olması gerektiği gibi bir şey olduğu fikrini kabul edersek, burada paranın kendine özgü özelliğini göremeyiz! Üstelik, standart “parasal” modellerde (ki bunlar reel modellerin yalnızca özel versiyonlarıdır), arzu edilen şey mallardır, para değildir (para yalnızca bu malları edinmeye imkân tanır ve kendiliğinden bir faydası yoktur). K. Arrow ve F. Hahn’ın (1971) eserinin 13. bölümü bu konuda son derece açık ve nettir ve ek bir yoruma gerek duymaz; zira para ile yapılan takaslar, aşağıdaki argümanlar aracılığıyla parasız bir ekonomiye atıfta bulunularak tanımlanmaktadır: Para kullanımı yoluyla takas verimliliği. Para, kolektif dışsal bir mal olarak görülür. Kabul edilebilirliği, kendi kabul edilebilirliğine bağlıdır (bu önermeye daha sonra tekrar döneceğiz). Piyasaların örgütlenmesi, tüm ekonomik aktörlerin istedikleri takasları gerçekleştirmelerine olanak tanıyan para sayesinde ekonomik sistemin toplumsal verimliliğini artırır. Bu bağlamda, para biriminin zaman içindeki belirsizliği azalttığı yönündeki önermeyle ilgili başka bir argüman daha bulunmaktadır. Özellikle P. Davidson (1972) ve C. Goodhart (1977) tarafından kullanılan bu argüman, genel denge noktasında geçmişin, şimdiki zamanın ve geleceğin birbirine karışmadığı bir dünyada, ticaretin sürekliliğinin, tarafların para birimi cinsinden sözleşmeler yapmalarını mümkün kılan ek bir unsur gerektirdiğini varsayar. Ancak bu argüman, gelirlerin elde edilme ve harcanma zamanlarının birbirinden ayrılabildiği sıralı bir reel denge modelinde kolayca çürümektedir. Nitekim bu durumda, paranın işlem maliyetlerini azalttığı ve bilgi sağladığı varsayılabilir.
Öte yandan, parasal hesaplamanın bireylerin malların birbirleri arasındaki göreceli değişim değerleri hakkında tam bilgi sahibi olabilmeleri için bilmeleri gereken fiyat matrisini azalttığı da varsayılabilir. Brunner ve Meltzer (1971) paranın varlığını sözleşme taraflarına bilgi sağlama yeteneğiyle açıklar. Burada amaç, uzunluk, ağırlık vb. birimlerin kullanımına benzer bir fayda sağlamak için parayı devreye sokmaktır. Burada para birimi açıklanmamakta, aksine takasın aracısı olarak varlığı varsayılmakta ve sorun, ortak bir ekonomik dilin varlığının gerekli olup olmadığı meselesiyle karıştırılmaktadır. Bu çerçevede Baumol (1952), para birimini elinde tutmakla varlık sahibi olmak arasındaki bir arbitraj temelinde ortaya koymaktadır. Bu, para talebinin miktarı ile işlemler arasında doğrudan bir orantılılık doğurur ve para talebinin işlem motivasyonunu ortaya çıkarır. Daha kesin olarak, Baumol’da sorun, fayda maksimizasyonu sağlamak değil, takas maliyetini en aza indirmek amacıyla para kullanımı sayesinde belirli rahatsızlıkları önlemektir. İşlem anında nakit eksikliğinin, varlıkların nakde çevrilmesi gerekliliğinden kaynaklanan maliyetler (cezalar) doğurduğu ve bunun genellikle ek komisyon masraflarına vb. yol açtığı varsayılır. Bu, Baumol’un ünlü karekök formülüdür: (M toplam likidite maliyetine de karşılık gelen para talebidir ve şu şekilde tanımlanır: (T/M nakit para dolaşım hızı, T, zaman birimi başına harcanan para miktarı; bT/M, nakit toplamak için gerçekleştirilen seyahatlerin (döviz işlemlerinin) parasal maliyeti; i ise para dışındaki varlıkları elinde bulundurarak vazgeçilen faiz oranıdır). Devamında, bu işlem maliyetleri modelini geliştirmek Niehans’a (1978) düşecektir.
Aynı mantıkla, Hicks (1967), işlem hacmine orantılı işlem maliyetleri olduğunu varsayarsak ve tüm piyasalarda işlem hacmini azaltan kabul edilebilir bir mal bulunursa, bu malın tüm ekonomik aktörler tarafından talep edileceğini öne sürer. Zira bu mal (“para”), takas ekonomisine kıyasla işlem maliyetini düşürmeyi sağlayacaktır. Dolayısıyla para, ara pazarlıkları kolaylaştıracaktır. Benzer şekilde, Patinkin (1966) de ödeme dönemi boyunca nakit stokunun tükenmesinden kaynaklanan dezavantajlara vurgu yapmaktadır. Ekonomik aktörler bu tür bir sıkıntıyı önlemek için para birimini elinde tutacaktır. Böylece, bu kısıtlamalardan kaynaklanan rasyonel bir para talebinin var olduğu varsayılır. Clower, ön nakit kısıtlaması ile bir ön çalışma gerçekleştirir; burada, malların birbirleriyle doğrudan takas edilemediği ve yalnızca para birimiyle satın alınabileceği varsayımı altında, modele dayatılan bir para talebi söz konusudur.
Değer saklama aracı
Paranın değişim aracı işlevinin ona aynı zamanda değer saklama aracı olarak da bir işlev sağladığı, varsayılır. Bu işlev, paranın bir finansal varlık olduğu anlamına gelir; bu da, para ile diğer varlıklar arasındaki ikame edilebilirlik sorununu baştan gündeme getirir. Bu soruna, James Tobin’in (1958) “ortalama-varyans modeli”, neoklasik bir yaklaşımla, farklı varlıkların getirileri arasındaki arbitraj yoluyla portföy oluşturma mantığına dayanan bir çözüm önerir. Bu modele göre para, bir likit rezerv aracı olarak, ekonomik aktörlerin portföylerinde tutulan varlıklardan sadece biridir. Varlıklar, beklenen ortalama getirileri ve getirilerinin beklenen varyansları bakımından birbirinden ayrılır. Para, pozitif faiz getiren diğer varlıklara kıyasla, likidite (ödeme aracı olarak anında kullanılabilirlik) gibi benzersiz bir özellik sunar. Likidite eksikliği, vadeli mevduatı nakde çeviren kişinin maruz kaldığı yüksek faiz kaybıyla değerlendirilir. Burada, önceki modellerde yer alan varlıkların paraya dönüştürülmesi kısıtlamasına geri dönülür. Para birimini elinde tutma ve dönüştürme maliyetleri neredeyse sıfır olduğundan, ekonomik aktörlerin satın alma güçlerini zaman içinde ertelemek için parayı kullanmaları gerektiğinde, para diğer varlıklara göre bir avantaj sunar (likidite).
Geçici denge (Grandmont, 1986) ve rasyonel beklentiler (Lucas, 1972; Sargent ve Wallace, 1975) yaklaşımları da parayı bu açıdan ele alır. Oysa, daha sonra ayrıntılı olarak açıklayacağımız gibi, herhangi bir mal (tercihen bozulmaz/dayanıklı bir mal) bu rolü üstlenebilir.
Para üzerine yapılan geleneksel incelemeler, yukarıda tartıştığımız işlevlerin adlandırılmasıyla başlar. Şunu belirtmek gerekir ki, eğer bu işlevler paraya özgü değilse ve başka değişkenlere (mallar, finansal varlıklar vb.) de atfedilebiliyorsa, o zaman paranın işlevlerinden yola çıkarak yapılan tanım reddedilmelidir. Bu noktada hayati bir soru ortaya çıkıyor: ödeme aracı ile hesap kapatma aracı arasında belirgin bir fark var mı? Öyleyse, ödeme ile takası (değişim) birbirinden ayırmak için bir açıklama yapmak gerekir.
Ödeme ve takas
Takas, mal veya hizmetlerin, malın teslimi veya hizmetin sunulması için yeterli görülen karşılıklı bir aktarım yoluyla dengelendiği bir durumu ifade eder. Karşılıklılık, basit bir para vaadiyle de gerçekleşebilir ve bu durumda kredi (borç) devreye girebilir. Para dışındaki diğer unsurlar da, örneğin kambiyo senedi, bir takasın gerçekleşmesine imkân sağlayabilir. Ödeme, köken olarak uzlaşmak, tatmin etmek anlamına gelir. Ancak ekonomide ödeme, kesin bir tazminat anlamına gelmez; zira borç senetleri yoluyla ödeme yapmak mümkündür; yani bir mal veya hizmeti, üzerinde kesin mülkiyet hakkı olmaksızın elde etmek mümkündür. Mülkiyet hakkı, borçların ödenmesi veya çeşitli aktörlerin hesaplarının çok taraflı olarak mahsup edilmesinden sonra, sıfır olmayan bakiyelerin ödenmesiyle tesis edilir. Dolayısıyla, kullanılan araç, yalnızca ödeme yapıldığı durumda ilişkiyi sonlandırır. Ödeme aracının niteliği taraflar için bağlayıcıdır; bu, bireylerin ödeme araçlarının belirlendiği bir ödeme topluluğuna/ödemeler sistemine ait olmalarından kaynaklanır. Para, borcu ortadan kaldırma gücüne sahip, genel ve toplumsal bir tanıma işaretidir.
Bu konuyu bir sonraki yazımızda detaylı olarak açacağız. Şimdilik giriş niteliğindeki incelememize geri dönelim.
Klasik (ve neoklasik) yaklaşımlara karşı alternatif üretmeye çalışan John Maynard Keynes XX. yüzyılın ilk yarısında (Keynes, 1936), paranın (likidite ya da nakit olarak) elde tutulmasının (para istemi) üç nedeninden yola çıkan bir yaklaşım ortaya koydu: işlem (ödeme aracı gereksinimi, transaction), ihtiyat (gelecekteki belirsizliklere karşı elde nakit tutma gereksinimi, precaution) ve (finansal arbitraj yoluyla kazanç sağlama yöntemi) spekülasyon nedenleri. Keynes’in önerdiği bu nedenler, yukarıda anımsatılan para işlevlerine eklenince , günümüz iktisat teorisi ve pratiğinde, ekonomik aktörlerin para tutma davranışlarının analizlerinin temelini oluşturur. Paranın gerçek bir tanımını ortaya koymadan ve ekonomide varlığı ile vazgeçilmez kullanımı hakkında yeterince genel ve geçerli bir argüman sunmadan, hem neoklasik hem de Keynesçi versiyonlardaki iktisat teorisi, birkaç istisna dışında, temelde parasal olmayan bir ekonomi bağlamında rekabetçi genel denge teorisinin şemasını ya da kısmi denge modellerindeki optimalite özelliklerini yeniden üretmekle yetinmektedir. Nitekim, çağdaş ekonomik analiz önsel (a priori) kavramsal tanımlarla ilgilenmez, aksine paranın diğer finansal varlıklarla karşılaştırıldığında işgal ettiği yeri açıklamakla yetinir. Bu analiz, devlet, kamu, vb. dışsal bir aktör tarafından belirlendiği varsayılan dışsal bir para arzı göz önüne alındığında, ekonomik aktörlerin piyasalarda nakit tutma yoluyla ifade ettikleri para talebini incelemeye öncelik verir. Bu da parayı kavram olarak açıklamaktan uzak, işlevsel ve pragmatik bir yaklaşımdır. Bir sonraki yazımızda, bu tip yaklaşımlardan sıyrılıp, “parasal ödemeler sistemi” modeline odaklanacağız. Böylelikle, parayı anlamanın o kadar da zor olmadığını, lakin alternatif yaklaşımın bedelinin, piyasa ekonomisinin sorunlarının kendine has içsel dengesizlik dinamiklerinden kaynaklandığını göreceğiz.
Kaynakça
Aristoteles (2005). Nikomakhos’a Etik, (Çev., S. Babür), Kebikeç Yayınları, Ankara.
Arrow K. and Hahn, F. (1971). General Competitive Analysis, Holden-Day Inc.
Baumol, W.J. (1952). “The transaction demand for cash: An inventory theoretic approach”, Quarterly Journal of Economics, 66, pp. 545-556.
Black, F. (1987). Business Cycles and Equilibrium, Basil Blackwell Inc.
Brunner , K. and Meltzer, A.H. (1971). “The Uses of Money: Money in the Theory of an Exchange Economy”, American Economic Review, 61(5), pp. 784-805.
Davidson, P. (1972). Money and the Real World, Macmillan
Fisher, I. (1911). “Liquidity preference as behavior towards risk”, RES, 25(67), pp. 65-86, New York: Macmillan.
Friedman, M. and Schwartz, A. (1982). Monetary Trends in the United States and the United Kingdom, University of Chicago Press, NBER.
Grandmont, J.M. (1986). Monnaie et Valeur, Economica
Goodhart, C.A.E. (1977). “The role, functions and definition of money”, In Harcourt, G.C. (ed.), The microeconomic foundations of macroeconomics, Macmillan, pp. 205-239
Hall, R.E. (1983). “Optimal fiduciary monetary systems”, Journal of Monetary Economics, 12, pp. 33-50.
Hicks, J. (1967). Critical Essays in Monetary Theory, Oxford University Press.
Keynes, J. M. (1936). The General Theory of Employment, Interest, and Money, London: Macmillan.
Lucas, R. (1972). “Expectations and the Neutrality of Money”. Journal of Economic Theory, 4, pp. 103-124.
Niehans, J. (1978). The Theory of Money, London: John Hopkins University Press.
Patinkin, D. (1966). “An indirect-utility approach to the theory of money, assets and savings”, In Hahn, F.H. and Brechling, F.P.R. (eds), The theory of interest rates, MacMillan Press, London, pp. 52-79.
Sargent, T. and Wallace, N. (1975). “’Rational’ Expectations, the Optimal Monetary Instrument, and the Optimal Money Supply Rule”. Journal of Political Economy, 83(2), pp. 241–254.
Simmel, G. (1987). Philosophie de l’argent, Paris: Presses Universitaires de France.
Tobin, J. (1958). “Liquidity preference as behavior towards risk”, Review of Economic Studies, 25(67), pp. 65-86.
Notlar
- Bu tip tarihsel bir yaklaşımda, günümüz anamalcı ve merkezi olmayan piyasa ekonomisiyle, insanlık tarihinde geçmişte var olmuş diğer toplum biçimlerini birbiriyle karıştırmamaya özen göstermek gerekir. Burada önerilen para analizi, tüm toplumları kapsayan evrensel bir çözümleme değil, zamanda ve uzayda belirli bir yer ve anda varolan bir topluma değin bir değerlendirmedir. ↑
- « Şeyler », belirli parasal fiyatlarla satışa sunulan ürünlerdir (mal veya hizmet). Bunların, iktisadî alım-satım ilişkisi yoluyla gerçekleşmesi, ancak alıcıdan satıcıya belirli bir parasal birim miktarının aktarılmasıyla mümkün olur. Aksi takdirde, satılmamış ürünler, üretimleri için önceden harcanan maliyet ne olursa olsun, hiçbir “ekonomik değer” taşımaz; yani toplumsal olarak var olamazlar. Ne bunların üretimi için önceden harcanan emek (klasik teoriler) ne de bireylerin gözünde barındırabilecekleri potansiyel fayda (neoklasik teoriler), ürünlere herhangi bir ekonomik/toplumsal değer atfedemez. ↑
- Para biriminden ve değişim aracından bağımsız, tamamen soyut bir hesap birimi hayal edilebilir mi? Bu temel soru, “Serbest Bankacılık” ile “Merkez Bankacılığı” arasındaki tartışmaya işaret eder; ilk grup, hesap biriminin daha iyi bir istikrar için bu iki işlevin ayrılmasını önerir (Black, 1987; Hall, 1983). Bu konuya daha ileriki bir yazıda değineceğiz. Robert E. Hall, 12 ekimde verilen 2026 İktisat Nobel ödülünü Michael Woodford’la paylaşmıştır. ↑
Yazar bu yazının hazırlanmasında yapay zeka aracı kullanmamıştır.