Şekil 1: 2011– 2016 Yılları Engel Eğrileri
Notlar: Kaynak: Hanehalkı Bütçe Anketi (HBA) ve TÜFE. Dikey çizgi 4,165TL/$714 2019 yılında ortanca hanenin aylık tüketimidir. Tüm yıllardaki harcamaları TÜİK TÜFE endeksi ile 2019 Aralık ayına denkleştirdim. Tahminleri yaparken hane büyüklüğünü dikkate aldım.
TÜİK TÜFE’ye göre reel olarak aynı gelirde (4,165TL/$714; 2019 fiyatları) olması gereken hanelerin toplam harcamalarında gıda harcama yüzdesi Şekil 2’deki gibidir. 2020 ve 2021 yıllarında HBA anketi COVID nedeniyle yapılamadı. 2022 ve 2023’te gıda harcamalarının toplam harcamalara oranı normal zamanlarla açıklanamayacak bir sıçrama gösterdi. Bu kadar büyük bir sıçrama ya büyük bir ekonomik krizle ya da enflasyonun az ölçülmesiyle açıklanabilir. Eğer enflasyon olduğundan az ölçüldüyse, 2022 veya 2023’te TÜİK’in 2019’daki 4,165 TL’ye eşdeğer olduğunu düşündüğü haneler aslında daha yoksul hanelerdir ve gıda harcamaya bütçelerinden ayırdıkları payların da daha yüksek olması olağandır.
Şekil 2: Aylık reel tüketimi 4,165TL olan hanelerin gıda tüketim %
Notlar: Kaynak: Hanehalkı Bütçe Anketi (HBA) ve TÜFE. 2020 ve 2021 yıllarında HBA anketi COVID nedeniyle yapılmadı. 4,165TL/$714, 2019 yılında ortanca hanenin aylık tüketimidir. Diğer yıllardaki harcamaları TÜİK TÜFE endeksi ile 2019 Aralık ayına denkleştirdim. 2019 Aralık ayında ortalama dolar kuru 5.84 TL.
Ancak 2022 ve 2023’te, Şekil 1’deki stabil ilişki yukarı doğru kaydı. Diğer bir deyişle ortanca hane 2016-2019 arasında gelirinin %22-23’ünü gıdaya harcamaktadır (Şekil 3). TÜİK TÜFE ile enflasyon düzeltmesi yapıldıktan sonra aynı gelirdeki bir hane 2022-2023’te gelirinin %28-29’unu gıdaya harcamaya başladı.
Şekil 3: 2016– 2023 Yılları Engel Eğrileri
Notlar: Kaynak HBA ve TÜFE. Tüm yıllardaki harcamaları TÜİK TÜFE endeksi ile 2019 Aralık ayına denkleştirdim. Aralık 2019’dan Aralık 2022’ye TÜFE endeksi 440.5’den 1,128.45’e yükseldi; resmi birikimli enflasyon %156.Tahminleri yaparken hane büyüklüğünü dikkate aldım.
Bu inanılması güç sıçramanın açıklaması özellikle 2020-2022 arasında enflasyonun olduğundan az ölçülmesi olabilir. Yani TÜFE endeksi ile yapılan düzeltmede olması gerekenden az olduğu için 2022 ve 2023’te hanelerin geliri, 2019 fiyatlarıyla olması gerekenden yüksek kaldı. Alternatif olarak 2019 Aralık 2022 Aralık kümülatif enflasyonu %156 yerine %238 alırsak (Tablo 1); 2022 itibariyle gerçek enflasyonun resmi enflasyondan %32.2 (=338/256-1) fazla olduğu manasına gelir. Alternatif enflasyon oranını hesaplarken 2016-2019 arasındaki gıda tüketim oranı artışının 2019-2022 arasında da devam ettiğini varsaydım ancak bunun dışında 2022 ve 2023 Engel eğrilerini 2019 seviyesine yakınlaştırmaya çalıştım.
Şekil 4: Alternatif 2022– 2023 Yılları Engel Eğrileri
Notlar: Kaynak HBA, TÜFE ve kendi tahminim. 2016 yılını TÜİK TÜFE endeksi ile 2019 Aralık ayına denkleştirdim. 2022 ve 2023 yıllarını Tablo 1’e göre düzelttim. Alternatif endeks Aralık 2019’dan Aralık 2022’ye 440.5’den 1,490.65’e yükseldi; düzeltilmiş birikimli enflasyon %238.Tahminleri yaparken hane büyüklüğünü dikkate aldım.
Tablo 1: Aralık-Aralık Enflasyon oranı
| TÜFE | Alternatif | |
| Aralık 2019 endeks değeri | 440.5 | 440.5 |
| Aralık 2020 yıllık enflasyon | 14.6% | 20.0% |
| Aralık 2021 yıllık enflasyon | 36.1% | 50.0% |
| Aralık 2022 yıllık enflasyon | 64.3% | 88.0% (ITO) |
| Aralık 2023 yıllık enflasyon | 64.8% | 69.7% (ITO) |
| Aralık 2022 endeks değeri | 1128.45 | 1490.65 |
Şekil 5. TÜFE ve alternatif enflasyon hesabı ile hanelerin gıda tüketim %
Notlar: Kaynak HBA, TÜFE ve kendi tahminim. 2020 ve 2021 yıllarında HBA anketi COVID nedeniyle yapılmadı. 4,165TL/$714 2019 yılında ortanca hanenin aylık tüketimidir. 2019 Aralık ayında ortalama dolar kuru 5.84 TL.
Sonuç
Alternatif enflasyon oranlarını kullanırsak harcanabilir gelirin seyri ne olur? Şekil 6 için 2020 ve 2021’de HBA Anketi yapılmadığı için Gelir ve Yaşam Koşulları Anketini kullandım. TÜİK’e göre hanelerin reel harcanabilir geliri 2020’de biraz ve 2021’de ciddi olarak düştü. Ancak 2022’de 2020’deki seviyesine tekrar çıktı ve 2023’te de tarihteki en yüksek düzeyine ulaştı. Ancak TÜİK’e göre 2023’teki mutlak artış 2005-2019 arasındaki toplam artıştan fazladır. Eğer önceki bölümdeki hesaplanan alternatif enflasyon oranını kullanırsak 2022 yılında ortanca hane harcanabilir 2005 seviyesine kadar düşmüş ve 2023 yılında hala daha 2013 seviyesinin civarındadır.
Şekil 6. Alternatif Enflasyonla Alternatif Hane Gelirleri
Notlar: Kaynak: TÜİK GYKA, TÜFE ve kendi varsayımlarımız. 2019 Aralık ayında ortalama dolar kuru 5.84 TL’idi. Aralık 2019’da aylık asgari ücret 2,021 TL idi.
Kaynakça
Hamilton, B.W. (2001). Using Engel’s Law to Estimate CPI Bias. The American Economic Review, 91(3): 619-630.
Nakamura, E, Steinsson, J, & Liu M (2016). Are Chinese Growth and Inflation Too Smooth? Evidence from Engel Curves. American Economic Journal: Macroeconomics, 8(3): 113-144.
- https://tr.euronews.com/2021/12/03/tuik-e-al-nmayan-chp-lideri-k-l-cdaroglu-her-firavun-un-bir-musa-s-vard-r ↑
- https://bianet.org/haber/disk-davayi-kazandi-tuik-aciklamayi-biraktigi-madde-fiyat-listesini-yeniden-yayimlamak-zorunda-277839 ↑
- https://www.webtufe.com/ana-sayfa ↑
- Hanehalkı Bütçe Anketlerinin düzenlenip analize hazırlanmasında Kadir Has Üniversitesi doktora öğrencisi Bingül Satıoğlu bana çok destek oldu, kendisine müteşekkirim. Ancak bu yazıdaki analizlerin hepsi benimdir ve bir hata varsa da sorumluluk sadece bana aittir. Buradan itibaren sunulan analizler temel olarak Nakamura vd. (2016) Bölüm III’den ilham alınmıştır. ↑
Önerilen Alıntı:
Alıntıyı Kopyala
Hasan Tekgüç (2026). Engel Kanunu Ne Diyor? Enflasyonun “Eksik” Yılları: 2020–2022. Katman Portal. https://katmanportal.com/doi/10.5281/zenodo.19535480