Çin’de Yapay Zekâ ve Akıllı Toplum: Kalkınma ile İstihdam Arasında

Çin’in 2017 yılında yayımladığı “Yeni Nesil Yapay Zekâ Geliştirme Planı”, YZ’yi daha o zaman stratejik bir teknoloji olarak konumlandırmış ve YZ’yi akıllı toplumun anahtarı olarak öngörmüştü. Fakat bu hayli iddialı politika yaklaşımı yarattığı hoşnutsuzluklarla başa çıkmak zorunda kalıyor.

Bu yazı, Çin’in yapay zekâyı yalnızca teknolojik bir yenilik olarak değil, ekonomik dönüşümün temel bir aracı olarak da kurguladığını ileri sürüyor. Çin’in 2017 yılında yayımladığı “Yeni Nesil Yapay Zekâ Geliştirme Planı” (YZGP), YZ’yi daha o zaman stratejik bir teknoloji olarak konumlandırmış ve YZ’yi akıllı toplumun anahtarı olarak öngörmüştü. Fakat bu hayli iddialı politika yaklaşımı yarattığı hoşnutsuzluklarla başa çıkmak zorunda kalıyor.

Çin Devlet Konseyi, 2015 yılında interneti ekonominin ve toplumun tüm öğelerine entegre etmeyi amaçlayan “İnternet+” eylemi için bir rehber yayımlamış ve bu rehberde yükselen yapay zekâ (YZ) sanayilerini geliştirmenin önemini vurgulamıştı. Aynı yıl yayımlanan on yıllık “Made in China 2025” planı, içine YZ’yi de alan birçok yüksek teknoloji alanında Çin’i küresel ölçekte güçlü bir oyuncu konumuna getirmeyi amaçlıyordu. 2016 yılında yayımlanan 13. beş yıllık kalkınma planı da YZ’yi ülkenin yükselen sanayilerini geliştirmek için altı kritik alandan biri olarak tespit etmişti. Tüm bu politika belgelerinde YZ geliştirilmesi arzulanan çok sayıda teknolojiden yalnızca biriydi (Roberts vd., 2021). Fakat 2017 yılında Çin Devlet Konseyi’nin yayımladığı YZGP, YZ’yi stratejik bir teknoloji olarak konumlandırarak tamamen bu teknolojiye odaklanıyordu.

Ulusal Rekabetçilik, Ekonomik Kalkınma ve Ulusal Güvenlik için Yapay Zekâ

YZGP stratejik bir konumlandırmayla başlıyor (DigiChina, 2017)^[1]. Buna göre, YZ’nin gelişmesi hızlanarak yeni bir aşamaya geçti. Bu yeni aşamada YZ derin öğrenme, insan-makine iş birliği, sürü zekâsı ve otonom kontrol (karar verme) gibi özellikler sergiliyor. Büyük veri kullanarak insan beyninden ilham alan öğrenme, farklı veri türlerini birlikte işleme, insan-makine iş birliğiyle güçlenmiş zekâ ve otonom akıllı sistemler YZ’nin gelişmesinin odağında yer alıyor. Bu yeni nesil YZ’nin gelişmesi ve yayılması, dijitalleşme (digitization) ve ağlaşma (networkization) etkilerinin altındaki ekonomik ve toplumsal alanları akıllılaşmanın (intelligentization) etkisi altına sokuyor.

YZGP’ye göre YZ uluslararası rekabetin yeni odağı haline gelmiş ve gelecekte öncü bir rol üstlenecek stratejik bir teknoloji. Çin YZ’yi ulusal strateji düzeyinde ele almalı; böylece yeni bir rekabet avantajı sağlamalı ve ulusal güvenliğini korumalı. Belgeye göre YZ aynı zamanda ekonomik kalkınmanın artık yeni motoru. Bu yüzden Çin YZ’nin uygulanmasını hızlandırmalı ve YZ sanayileri yaratarak ekonomik kalkınmasını yeniden ateşlemeli.

YZGP, uygulayıcılar için 6 temel görev belirlemiş: 1) Açık ve koordineli çalışan YZ odaklı bilimsel ve teknolojik yenilik sistemleri inşa etmek; 2) Üst düzey ve yüksek verimli, akıllı bir ekonomi geliştirmek; 3) Güvenli ve rahat bir akıllı toplum inşa etmek; 4) YZ alanında askeri-sivil entegrasyonunu güçlendirmek; 5) Güvenli ve etkin bir altyapı inşa etmek; 6) Yeni nesil YZ temel bilim ve teknoloji projeleri planlamak.

Akıllı Ekonomi, Akıllı Toplum

YZGP, Çin’in yalnızca teknoloji geliştirmeyi değil, bu teknolojilerin ekonomiye ve topluma yayılmasını da önceliklendirdiğini gösteren politika belgelerinden biri. Yukarıda sıralanan görevlerden ilki, yeni nesil YZ geliştirmenin bilimsel ve teknolojik kaynaklarına odaklanırken, 2. ve 3. görevler YZ’yi ekonomi ve toplumla bütünleştirmeyi önceliklendiriyor. Bunun için bir taraftan YZ sanayilerini geliştirmeyi, diğer taraftan da imalat, tarım, lojistik, finans ve ticaret gibi sektörlerin ve tüketim mallarının YZ ürün ve hizmetleriyle akıllılaşmasını amaçlıyor^[2].

YZGP, YZ’nin uygulamalarının diğer alanlarda da derinleştirilerek yaşam standartlarının ve kalitesinin artırılabileceğini ileri sürüyor. Eğitim, sağlık hizmetleri ve yaşlı bakımı alanlarında YZ’den faydalanarak konforlu ve etkin akıllı hizmetler sunmayı hedefliyor. Örneğin, eğitimde kişiye özel eğitim modelini, akıllı eğitim asistanlarını, öğrenen merkezli eğitimi ve yaşam boyu eğitimi YZ yoluyla geliştirilecek alanlar olarak öne çıkarıyor. Sağlık hizmetleri alanında insan-makine iş birliğiyle koordine edilen cerrahi robotlar ve akıllı klinik asistanları geliştirmeyi, YZ’ye dayanan yeni ilaçlar ve giyilebilir fizyolojik izleme sistemleri üzerine AR-GE çalışması yapılmasını istiyor. Yaşlı bakımı kurumlarını akıllı hale getirmeyi, yaşlılar için görsel-işitsel ve fiziksel yardımcı ekipman geliştirerek hareket alanlarını genişletmeyi amaçlıyor^[3].

Burada yer verdiğimiz kadarıyla bile, YZGP’nin oldukça kapsamlı ve çok sayıda somut hedeften oluşan bir politika belgesi olduğu görülüyor. Devlet Konseyi tarafından Ağustos 2025’te yayımlanan “Yapay Zekâ+ İnisiyatifi” belgesi Çin’in YZGP’deki temel hedeflerde ısrar ettiğini düşündürüyor (CSET, 2025)^[4]. YZ+ İnisiyatifi 2027 yılına kadar YZ’nin bilim ve teknoloji, sanayi ve hizmetler, tüketim, yaşam, yönetim ve küresel iş birliği gibi altı alanla derin bir şekilde bütünleşmesini; 2035 yılına kadar da Çin’in akıllı ekonomi ve toplum aşamasına geçmesini hedefliyor^[5].

Özetlersek, YZGP YZ’yi yeni sanayi devriminin merkezine koyuyor ve YZ’yi ekonomi ve toplumla tamamen bütünleştirerek Çin’in ekonomik kalkınmasını hızlandırmak ve ulusal güvenliğini güçlendirmek istiyor. Belge, çipler ve sensörler gibi donanım bileşenleri ile algoritma ve yazılımdaki iyileşmelerin nitel bir sıçramaya sebep olduğunu ileri süren analizlere katılıyor, fakat onlardan farklı olarak YZ’yi teknolojik dönüşümün ve inovasyona dayalı ekonomik kalkınmanın merkezine koyuyor. Bu da YZGP’yi öncü bir belge haline getiriyor. Bunun yanında, akıllılaşmayı yeni bir değişim ekseni olarak görmesi metni ilginç kılan özelliklerden bir diğeri.

Robotların İzinden

Çin’in YZ yaklaşımını anlamanın en iyi yollarından biri, daha önce sanayi robotlarında izlediği stratejiye bakmak olabilir. YZGP, YZ’nin toplumun yaşam kalitesini ciddi derecede artırabileceğini öngörmekle beraber, YZ’yi etki alanı geniş, yıkıcı bir teknoloji olarak nitelendiriyor ve “istihdam yapılarının dönüşümü”nü bu etkiler arasında sayıyor. Fakat hem YZGP hem de YZ+ İnisiyatifi yeni teknoloji geliştirmeyi öncelikli hedef olarak benimsiyor. YZGP’nin amacı, yenilikçi bir ulusun ve bilim ve teknolojide küresel bir gücün inşasını hızlandırmak; rehber ideolojisi ise inovasyonun sürüklediği bir kalkınma stratejisinin uygulanmasını sağlamak. Bu tutum ülkenin sanayi robotlarına yaklaşımının çok daha kapsamlı bir tezahürü. Ülkede 1995 yılında hiç sanayi robotu bulunmazken, izlenen sanayi politikalarının da katkısıyla 2025 yılında operasyonel robot stoğu 2 milyonun üzerine çıktı. Bu da dünya robot stoğunun %43’ünün Çin’de bulunduğu anlamına geliyor (IFR, 2025; Ma, 2024). 10 yıl önce robot talebinin dörtte üçünü ithalattan karşılayan Çin, talebin %57’sini artık yerli üretimden karşılıyor. 2021 yılından bu yana robot ihracatı artış eğilimi gösteren ülkenin küresel robot ihracatındaki payı 2024 yılında %16,7’ye ulaştı (Grant-Chapman vd., 2026). Bu derece hızlı bir şekilde robot kullanımını benimseyen ülkenin YZ’yi de aynı şekilde benimsemesi şaşırtıcı değil.

YZGP, orta derecede zengin bir toplum olma yolunda ilerleyen, ancak nüfusun yaşlanması ve çevresel kısıtlar gibi zorluklarla karşı karşıya olan ülke için YZ’yi yaşam standardını ve kalitesini artıracak şekilde geliştirmeyi hedefliyor. Her ne kadar YZGP yaşlanmaya bir kez ve yüzeysel sayılabilecek şekilde değinse de bu olgunun YZ’nin bu derece önemli sayılmasında payı olduğu ileri sürülebilir. Örneğin, Çin 2016 yılında tek çocuk politikasını terk ederek 2021 yılına kadar iki çocuk, 2022’den itibaren de üç çocuk politikasını benimsedi (Ritchie & Mathieu, 2025). Tüm bu politikalara rağmen doğurganlık oranı 2017 yılından itibaren azaldı; 2023 yılında 1 çocuğa düştü. Buna paralel olarak ülkenin nüfusu 2021-2023 yılları arasında sürekli azaldı (Ritchie vd., 2023).

Dahası, YZGP, YZ’nin tekrara dayalı ve tehlikeli işleri giderek daha fazla yapacağını ve bireysel yaratıcılığın daha önemli bir rol oynayacağını ileri sürüp akıllı toplum için yüksek nitelikli ve rahat işlerin yaratılmasını istiyor. Benzer şekilde, YZ+ İnisiyatifi de YZ ile yeni işlerin yaratılmasını, geleneksel işlerin güçlendirilmesini ve YZ’nin işçi darlığı yaşayan ve yüksek riskli pozisyonlarda uygulanmasını teşvik ediyor. Fakat YZGP’den farklı olarak YZ+ İnisiyatifi YZ’nin istihdama olumsuz etkisini hafifletmek için inovasyon kaynaklarının yüksek iş yaratma potansiyeli olan alanlara yönlendirilmesini istekler listesine ekliyor. Ne var ki, bu hedefler özellikle istihdam açısından yeni gerilimler yaratıyor.

Akıllı Toplumun Hoşnutsuzlukları

Hem YZGP hem de YZ+ İnisiyatifi, YZ’ye dayanan yeni teknolojiler geliştirmeyi ve bunları yaygın bir biçimde kullanmayı önceliklendirmiş olsa da otonom sürüş ve üretken yapay zekâ gibi belirli meslekleri ciddi biçimde olumsuz etkileyebilecek teknolojilerin yaygınlaşması, Çin’i hedeflediği akıllı toplumun hoşnutsuzluklarıyla başa çıkmak zorunda bırakıyor.

Hangzhou şehrinde bir şirkette kalite güvence sorumlusu olarak çalışırken YZ nedeniyle pozisyonu sonlandırılan ve %40 daha düşük ücrete başka bir pozisyon teklifini reddettikten sonra işten kovulan bir işçi mahkemeye başvurmuştu. Mahkeme, şirketin işçiyi işten çıkarmasını yasaya aykırı buldu. Pekin’deki bir vakada ise harita verisi toplayan bir bölümün tüm çalışanlarının işleri YZ ile ikame edildi ve işten kovuldular. Hakem heyeti, burada da YZ işlerini gereksiz kılsa bile, şirketin işçileri istihdam etmeye devam etmesi gerektiği yönünde karar verdi. Diğer taraftan, İnsan Kaynakları ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, ocak ayında YZ’nin işlere etkisine karşı önlem almak amacıyla önemli sektörler için istihdam desteğini de içeren politikalar benimseyeceğini açıkladı. Ayrıca bazı Çin Komünist Partisi üyeleri, işverenleri mesleki eğitim sağlamaya teşvik ederken, bazıları ise YZ nedeniyle işsiz kalan işçiler için YZ işsizlik sigortası gibi programlar öneriyor (Edmondson, 2026). Çin’in 15. beş yıllık kalkınma planı (2026-2030) ise YZ’nin istihdama etkilerini kapsamlı bir şekilde ele almayı amaçlıyor (Bennhold, 2026).

Elbette yeni teknolojilerin belirli işleri gereksiz kılması ve istihdam kayıplarına yol açması yeni bir şey değil. Bu gerçeğe rağmen, toplam istihdam teknolojik ilerlemenin en hızlı gerçekleştiği ülkelerde bile sürekli arttı. Belirli işlerdeki istihdam azaldı ya da kayboldu; ancak mevcut ve yeni işlerdeki istihdam artışı kayıpların üzerinde gerçekleşti. Çok sayıda iş ya da meslek üzerinde eşzamanlı istihdam baskısı yaratacak bir teknolojik yenilikle bugüne kadar karşılaşmadık. Başka bir deyişle, teknolojik ilerleme aslında olumsuz etkilerini soğurmaya izin verecek kadar yavaş gerçekleşti. Bu yüzden akıllı toplum inşa etmeye çalışan Çin’in azalan nüfus gerçeği karşısında gözetmesi gereken bir denge hâlâ var: YZ’nin eşzamanlı ve çok kapsamlı bir otomasyona neden olmasının önüne geçmek. Dolayısıyla Çin açısından asıl mesele, YZ’yi mümkün olduğunca hızlı geliştirmek değil; bu teknolojik dönüşümü toplumsal istikrarı koruyacak biçimde yönetebilmektir.

Kaynakça

Bennhold, K. (2026, Haziran 30). China’s Plan to Save Jobs From A.I. The New York Times. https://www.nytimes.com/2026/06/30/world/china-ai-jobs-birthright-hormuz.html

CSET. (2025, Eylül 24). Opinions of the State Council on Deepening the Implementation of the “Artificial Intelligence+” Initiative. https://cset.georgetown.edu/publication/china-ai-plus-opinions-2025/

DigiChina. (2017, Ağustos 1). Full Translation: China’s “New Generation Artificial Intelligence Development Plan” (2017). Stanford University Cyber Policy Center. DigiChina. https://digichina.stanford.edu/work/full-translation-chinas-new-generation-artificial-intelligence-development-plan-2017/

Edmondson, C. (2026, Mayıs 19). China Wants A.I. to Flourish, but Not at the Expense of Jobs. The New York Times. https://www.nytimes.com/2026/05/19/business/china-ai-unemployment.html

Grant-Chapman, H., Li, L., Hart, B., Lin, B., Tinsley, T., & Hung, F. (2026, Şubat 12). Is China Leading the Robotics Revolution? ChinaPower Project. https://chinapower.csis.org/china-industrial-robots/

IFR. (2025, Eylül 25). World Robotics 2025 Report – Industrial Robots – Released by IFR. International Federation of Robotics. https://ifr.org/ifr-press-releases/news/global-robot-demand-in-factories-doubles-over-10-years

Ma, R. (2024). How Do Robot Subsidies Affect Aggregate Productivity and Firm Dispersion? Theory and Evidence from China. https://www.lse.ac.uk/economics/Assets/Documents/job-market-candidates-2024-2025/robot-ma.pdf

Ritchie, H., & Mathieu, E. (2025, Kasım 27). China’s fertility rate has fallen to one, continuing a long decline that began before and continued after the one-child policy. Our World in Data. https://ourworldindata.org/data-insights/chinas-fertility-rate-has-fallen-to-one-continuing-a-long-decline-that-began-before-and-continued-after-the-one-child-policy

Ritchie, H., Rodés-Guirao, L., Mathieu, E., Mersmann, S., Bachler, D., Dattani, S., Gerber, M., Ortiz-Ospina, E., Hasell, J., & Roser, M. (2023, Temmuz 11). Population Growth. Our World in Data. https://ourworldindata.org/population-growth

Roberts, H., Cowls, J., Morley, J., Taddeo, M., Wang, V., & Floridi, L. (2021). The Chinese approach to artificial intelligence: An analysis of policy, ethics, and regulation. AI & SOCIETY, 36(1), 59-77. https://doi.org/10.1007/s00146-020-00992-2

Notlar

1. İlgili metnin Stanford Üniversitesi Siber Politika Merkezi tarafından yapılan İngilizce çevirisini kullanıyoruz. ↑

2. Burada YZGP’nin geliştirmek istediği teknolojileri somutlaştırdığını görüyoruz. YZ’ye dayanan yazılım ve donanım, akıllı sanayi ve hizmet robotları (işletim sistemi, sensörler ve diğer önemli bileşenler), akıllı teslimat araçları (sürücüsüz araçlar, insansız uçaklar ve gemiler), sanal gerçeklik ve artırılmış gerçeklik, yeni nesil akıllı telefonlar, terminaller ve giyilebilir cihazlar ile Nesnelerin İnterneti cihazlarına özel olarak yer veriliyor. ↑

3. YZGP ayrıca hükümet hizmetlerini, adli hizmetleri, şehirleri, ulaşımı ve çevreyi korumayı da akıllı kılmayı hedefliyor. ↑

4. Burada ilgili metnin Georgetown Üniversitesi Güvenlik ve Yükselen Teknoloji Merkezi tarafından yapılan İngilizce çevirisini kullanıyoruz. Belgenin tam adı şu: “Yapay Zekâ+ İnisiyatifi Uygulanmasının Derinleştirilmesi Üzerine Devlet Konseyi Görüşleri”. ↑

5. İnisiyatif, YZ+ küresel iş birliği ile Çinli aktörlere YZ’yi uluslararası kamusal bir mal olarak görüp, YZ teknolojilerinin açık kaynak ve erişilebilir olmasını sağlama ve Küresel Güney ülkelerine kendi YZ kabiliyetlerini kurmaları için yardım etme çağrısında bulunuyor. Çin’in bu uluslararası iş birliği yönelimi çok kısa bir zaman önce Dünya Yapay Zekâ İş Birliği Örgütü (WAICO) Çin öncülüğünde kurulmasıyla somutlaştı. Yine DeepSeek, Moonshot AI ve Z.ai gibi Çinli YZ teknogirişimleri tarafından geliştirilen üretken YZ modelleri kullanıcılar tarafından indirilebilir, çalıştırılabilir ve değiştirilebilir. Bu modeller açık ağırlık modeller olarak biliniyor. ↑