Yapısal Makro Modellerin ‘Kısa’ Tarihi (III)

Henüz 19 yaşında Kafkasya’da kurulan Menşevik Terek Cumhuriyeti’nin Çalışma Bakanı olan genç sosyalist Jacob Marschak, nasıl oldu da anaakım makroiktisadın vazgeçilmez araçları haline gelen yapısal makro modellerin kurucusuna dönüştü? ‘Kısa’ tarihin bu bölümünde bu sorunun cevabını bulacaksınız.

1938 yılının yaz aylarında, Tinbergen’in bir önceki yazımızın konusu olan çalışmasını fonlayan kurum olan Milletler Cemiyeti, Keynes’e çalışmayla ilgili görüşlerini paylaşması için çalışmanın bir taslağını gönderir. Yine bu taslağın değerlendirilmesi için oluşturulan çalışma grubunun üyeleri arasında, Keynes’in önce öğrencisi, sonra da yakın arkadaşı olacak olan Roy Harrod da vardır. Çalışma üzerine, daha sonra Economic Journal dergisinde de eleştirilerini yayınlanacak olan Keynes, 16 Temmuz’da Harrod’a gönderdiği mektupta Tinbergen tarafından önerilen metodolojiyle ilgili temel sorunun ne olduğunun altını yalın bir biçimde yeniden çizer:

“Kimya, fizik ve diğer doğa bilimlerinde deneyin amacı, bir denklem ya da formülde yer alan çeşitli nicelik ve faktörlerin gerçek değerlerini yerine koymaktır ve bu bir kez yapıldıktan sonra kalıcıdır. İktisatta ise durum böyle değildir ve bir modeli sayısal bir formüle dönüştürmek onun faydalı bir düşünsel araç olma işlevini yok eder.” (Keynes, 1973, ss. 299–300)^[1]

Keynes’le Tinbergen’in metodolojisinin sorunları konusunda büyük oranda hemfikir olan Harrod, temmuz ayında Keynes’e yazdığı bir mektupta kendisiyle aynı çalışma grubunda yer alan ve Tinbergen’i hararetle savunan bir iktisatçıdan tesadüfen söz eder “Burada adı Marschak olan küçük bir Tinbergen var” (Keynes, 1973, s. 297)^[2]. Bu yazımızın konusu, Harrod’un mektubunda ismini kinayeli bir biçimde andığı, yapısal programın kurucusu olduğunu düşündüğümüz Jacob Marschak olacak.

Bu mektuplaşmaların yapıldığı yıllarda Oxford Üniversitesinde genç bir iktisatçı olan Jacob Marschak, Ukraynalı Yahudi bir ailenin çocuğu olarak 1898’de Kiev’de doğmuş, 1918’de, henüz on dokuz yaşındayken, Kafkasya’da kurulan kısa ömürlü Menşevik Terek Cumhuriyeti’nin Çalışma Bakanı olmuştu. Bolşeviklerin işgali öncesi yalnızca birkaç ay ayakta kalabilen bu hükümetin devrilmesi sonrası kaçtığı Almanya’da Ladislaus von Bortkiewicz, Emil Lederer ve Adolph Lowe gibi Alman sosyalist geleneğinin önde gelen matematiksel iktisatçılarının öğrencisi olan Marschak’ın 1923 yılında yayımlanan ilk makalesi, bugünlerde de gündemde olan, sosyalist planlamanın imkânsız olduğuna dair Ludwig von Mises’in argümanına doğrudan bir yanıttı.

Naziler tarafından 1933’te Almanya’yı terk etmeye mecbur bırakıldığında taşındığı Oxford Üniversitesinde, 1935 yılında İstatistik Enstitüsü kurucu direktörü olan Marschak, araştırma programlarının örgütlenmesi ve yönetimi konusundaki ilk kurumsal deneyimini burada edinir. Savaşın patlak vermesiyle birlikte 1939’da — on yılda üçüncü kez — Amerika Birleşik Devletleri’ne göç ederek, pek çok Avrupalı mülteci bilim insanı gibi New York’taki New School for Social Research’e yerleşir ve bir süre çalışmalarına burada devam eder. New York yıllarının sonraki kariyeri açısından en belirleyici yanı, New School’da 1939’dan 1943’e kadar yürüttüğü ekonometri ve matematiksel iktisat üzerine seminer dersleridir. Dönemin önemli matematiksel iktisatçılarından Koopmans’ın sonradan “Amerika’da ekonometrinin gelişiminin katalizörü” olarak nitelendireceği bu derslerde, Cowles Komisyonunda ilerleyen yıllarda oluşturulacak olan araştırma programının teorik altyapısı şekillenmeye başlar.

Marschak, 1940 yılında Oskar Lange ile beraber, Keynes’in Economic Journal dergisinde yayınlanan Tinbergen eleştirisine bir yanıt kaleme alarak yayımlanması için dergiye gönderir. Aynı zamanda derginin editörü de olan Keynes tarafından reddedilen bu yazı, Hendry ile Morgan’ın 1995 tarihli derleme kitabının basımına kadar yayımlanmamıştır (Marschak ve Lange, 1940). Bu yazının içeriğinden ilerleyen yıllarda Cowles Komisyonu çatısı altında oluşacak olan geleneğin entelektüel öncülü olması nedeniyle kısaca bahsetmekte fayda var.

Keynes’in teknik eleştirilerin önemli bir kısmına katıldıklarını belirttikleri yazının başlangıcında Marschak ve Lange, “Bay Keynes’in iktisat teorileriyle tamamen hemfikir olduğumuzdan, Economic Journal okuyucularının Keynes’in (Tinbergen’e) eleştirisinden, kendi (Keynes’in) teorilerinin ampirik ve istatistiksel verifikasyona elverişli olmadığı izlenimini edinmelerine mâni olmak istiyoruz” (Marschak ve Lange, 1940, s. 390)^[3] yazar. Daha sonraları da sürdürülecek olan bu düşünsel çizginin temel dayanağı olan bu paragraf, Keynes’in aksine nicel disipline sahip olmayan düşünsel metotların politikaya yol gösteremeyeceğini savunuyordu. Marschak ve Lange’e göre yapısal makro modeller için ideal bir kuramsal çerçeve sunduğuna inandıkları Keynesyen teori, istatistiki yöntemlerle tahmin edilerek politika analizi için kullanılabilecek ideal bir araç haline getirilebilirdi. Marschak 1943 yılında New York’tan Chicago’ya, Cowles Komisyonu’na direktör olmak üzere geçtiğinde, zihninde muhtemelen temel yapısı belirgin bu projeyi hayata geçirecek bir planı mevcuttu. Marschak’tan önce de oldukça üretken bir kurum olan Cowles Komisyonu’nun henüz kendisini tanımlayan bir araştırma programına sahip olmaması, Marschak’ın planlarını hayata geçirebilmesi için bir avantaj olurken, direktör olarak atandığında sunduğu araştırma planına verdiği başlık aslında her şeyi özetliyordu: “Rasyonel İktisat Politikasının İstatistiksel Temelleri.”

Nicel ölçümü temel alan yaklaşımın rasyonel politika yapımı için elzem olduğunu düşünen Marschak’ın bu inancının kökeninin sosyalist planlama geçmişi olduğundan bahsetmek önemli. Zira yapısal programın ortaya çıkışını, ‘objektif’ bir grup iktisatçının bilimsel arayışlarının sonucu olarak görmek yerine, Marschak’ın entelektüel koordinasyonunda, ortak bir vizyon ve anlayışa sahip bir grup iktisatçı tarafından planlı bir biçimde inşa edilmiş bir program olarak düşünmek daha doğru.

Yapısal programı, piyasa ekonomilerinin sistematik biçimde işsizlik, eşitsizlik ve istikrarsızlık yarattığına ve bunun düzeltilmesi gerektiğine inanan, titiz nicel araçların geliştirilmesinin ise rasyonel müdahalenin bilimsel ön koşulu olduğunu düşünen sol/sosyalist dünya görüşüne sahip iktisatçılar inşa etti.^[4] Bu anlayış, kapitalist ekonomilerinin piyasa mekanizması sayesinde tam istihdam denge noktasından uzaklaşmayacaklarını varsayan Klasik anlayışın tersine, ekonominin eksik istihdam seviyesinde bir dengede takılabileceğini ve toplumsal refahın artırılması için aktif müdahale gerekebileceğini iddia eden Keynesyen bakışla da örtüşüyordu. Bu ortak nokta, yapısal modellerin zaman içerisinde Keynesyen makroekonometrik modeller olarak anılmasına yol açan sebeplerden biri olarak düşünülebilir.^[5]

Cowles Komisyonu’nun sloganı — Kuram ve Ölçüm — bu bağlamda yalnızca bilimsel bir slogan olmayıp Keynesyen dönemin politika ihtiyaçlarına yönelik pragmatik bir anlayışı tanımlıyordu: ölç, mekanizmayı anla, rasyonel biçimde müdahale et. Dolayısıyla Keynes ile anlaşmazlık, ekonominin temel işleyişi ve müdahalenin gerekliliği üzerine değil, rasyonel müdahalenin araçları olarak nicel modellerin kullanılıp kullanılamayacağına dairdi. Marschak bu araçların inşa edilebileceğine inanırken Keynes bunu reddediyordu. Cowles programı bir anlamda Marschak’ın bu soruya verdiği yanıttı; yapısal bilgi olmadan rasyonel planlama yapılamaz, yapısal modeller olmadan da yapısal bilgiye ulaşılamaz. Bu program, rasyonel yönetimin neyi gerektirdiğine dair bir politik inancın bilimsel ifadesiydi.

1946 yılında, yine ekonometri alanının kurucularından olan Abraham Wald’a yazdığı bir mektupta Marschak bu inancını: “İktisadı bir bilim haline getirmek için sağlam istatistiksel temeller gerekmektedir; iyi iktisat politikası için bilimsel iktisat gerekmektedir; ve iktisat politikasının insanların refahı üzerindeki etkisi muazzam, hatta bugün itibarıyla muhtemelen fiziğinkinden bile daha büyük olabilir; zira bugünlerde fizik kötülüğe daha fazla katkıda bulunuyor gibi görünüyor” şeklinde dile getirir (Cherrier, 2010, s. 456)^[6].

Marschak yapısal araştırma programını akademik bir egzersiz olmaktan öte, toplumsal refahı artırmaya yönelik bir proje olarak görüyor, Cowles Komisyonu çatısı altında bu doğrultuda çalışacak iktisatçıları bir araya getirip yönlendirerek adım adım inşa sürecini hayata geçiriyordu. Aslında yukarıda da değindiğimiz gibi, bu sürecin Marschak’ın zihninde Cowles Komisyonu direktörü olmasından çok önce başladığını, yapısal programın istatistiki çerçevesini oluşturacak ‘Ekonometride Olasılıksal Yaklaşım’ başlıklı çalışmayı 1944 yılında yayınlayacak olan Haavelmo ile görüş alışverişlerinin, her ikisi de henüz Cowles Komisyonu’ndan bağımsız olarak çalışırken başlamış olmasından da anlamak mümkün^[7].

Haavelmo’nun ekonometri alanının kurucu çalışmalarından olan çığır açıcı 1944 tarihli makalesinin ilgili bölümü, önerilen yöntemin, örüntülere dayalı analiz anlayışıyla farkını açıklama amaçlı kolay anlaşılabilen bir benzetmeyle açılır. Benzetme, düz bir yolda bir otomobilin gaz pedalına uygulanan basınç ile arabanın hızı arasında işlevsel bir ilişki kurulabileceği ve bu ilişkinin arabayı kullanabilmeniz için yeterli olacağından bahsederek başlar ve devam eder: “Eğer haklarında hiçbir şey bilmeyen birisi, otomobillerin nasıl çalıştıklarını anlamak isteseydi, bu ilişkiyi ölçmeye zaman ve çaba harcamasını tavsiye etmezdik. Neden? Çünkü (1) bu ilişki arabanın nasıl çalıştığına dair mekanizmayı bilinmez bırakır ve (2) arabanın herhangi bir parçasında bozukluk ya da değişiklik olduğu anda her an değişebilir. Bu durumda bu ilişkinin otonomisinin^[8] çok az olduğunu söyleriz zira bu ilişkinin varlığı, bir kısmı geçici nitelik taşıyan pek çok başka ilişkinin eş zamanlı olarak gerçekleşmesine bağlıdır. Öte yandan termodinamiğin genel yasaları, sürtünme dinamiği vb., otomobil mekanizmasına göre oldukça otonom ilişkilerdir; çünkü bu ilişkiler mekanizmanın bazı parçalarının işleyişini, başka parçalarda ne olduğundan bağımsız olarak tanımlar.” (Haavelmo, 1944, ss. 27–28)^[9]

Bu paragraftan da anlaşıldığı gibi yapısal modelleme pratiğinin hedefi, zaman içinde ve politika değişiklikleri sonucu değişmeyen ekonominin ‘termodinamik yasalarını’ ortaya çıkarmaktır. Haavelmo’nun bu çalışması Tinbergen modelini temel alırken çok önemli sonuçlar doğuracak kritik bir değişiklik yapar. Tinbergen’in modelinde denklem katsayıları kesin sayılar olarak ele alınıp, hata terimleri denklemin tahminiyle gerçekleşen değer arasındaki ‘artık’ olarak tanımlanırken, Haavelmo hata terimlerinin olasılık dağılımına sahip rassal değişkenler olduğunu varsayar. Bu varsayım yapısal modeli gözlemlenen veriyi üreten stokastik bir sistem haline getirirken, rassal verinin fonksiyonları haline gelen yapısal parametrelerin tahmini değerlerini ve modeli istatistiki yöntemlerle test edilebilir hale getirir. Çalışmanın başlığında belirtilen ‘olasılıksal yaklaşım’ budur ve ortaya çıkan teorik model, Cowles Komisyonunda oluşturulan yapısal programın manifestosu olarak görülebilecek Dinamik İktisadi Modellerde İstatistiksel Çıkarım başlıklı çalışmanın girişinde Marschak tarafından tanımlanan amaca tam olarak uygun bir yapı haline dönüşmüştür: “İktisatçının amacı bir mühendisinkine benzerken çalıştığı veriler bir meteoroloğunki gibidir.” (Marschak, 1950, s. 1)^[10] Kontrollü laboratuvar deneyi yapabilen bir fizikçi ya da soyutlamayla çalışan matematikçi değil, bir meteorolog: tam kontrol edilemeyen bir sisteme dair belli bir disipline sahip tahminler üreten bir araştırmacı.

Haavelmo’nun ortaya koymuş olduğu teorik çerçeve, Marschak’ın zihnindeki kavramsal çerçeve için ideal bir yapıdır: yapısal olarak rassallık içeren ekonomik ilişkilerin bir araya gelmesiyle oluşan stokastik bir sistemin üretmiş olduğu örneklemi kullanarak yapısal parametreleri tahmin etmek ve sonrasında da tahmin edilen modeli politika analizi için kullanmak. Kurgusu gereği modelin ortaya koyacağı tahminler, tıpkı bir meteoroloğun hava tahmini gibi mükemmel olmasa da sadece örüntülere ya da nitel yargılara dayalı analizlere göre çok daha iyi olması beklenir. Her ne kadar bu ikili arasındaki etkileşimin içerik ve boyutunu tam olarak bilemesek de, yukarıda da bahsettiğimiz gibi Haavelmo’nun bu çalışmasının çizdiği çerçeveyle Marschak’ın bildiğimiz kadarıyla 1938 yılından itibaren rasyonel ve bilimsel makroekonomik analiz için gerekli gördüğü çerçevenin ortaklaşması tesadüf olamaz.

Sonrasında da Marschak’ın 1943-1948 yıllarını kapsayan direktörlüğü sırasında Cowles Komisyonunda yapılan çalışmaları yönlendirme suretiyle ilmek ilmek ördüğü araştırma programı, Keynesyen iktisat teorisi ile politika yapıcıların nicel büyüklükler hakkında bilmeleri gerekenler arasında köprü vazifesi görerek; iktisadi teoriyi nicel politika rehberliğine çeviren bir çerçeve ortaya çıkardı. Tanımlama-özdeşleştirme-tahmin-sınama ve analiz döngüsü ile, ekonomi politikasını rasyonel bir nicel süreç haline getiren bu çerçeve, politika değişikliklerinin etkilerinin güvenilir biçimde hesaplanabileceği bir metodoloji ortaya koyduğunu iddia ediyordu. Bir önceki yazımızda bahsettiğimiz problemler olan, ekonominin gerçekten yapısal denilebilecek istikrarlı parametrelere sahip olup olmadığı, olsa bile mevcut istatistiki yöntemlerin bunları güvenilir biçimde tahmin edip edemeyeceği gibi temel sorular, programı inşa edenlerin de kabul ettiği ancak tam olarak yanıtlayamadığı sorulardı.

Ortaya çıkan bu yenilikçi metodolojinin ‘başarı’ dönemi bu soruları ikinci plana atarken, model tahminlerinin gerçeklerden giderek uzaklaştığı dönemler, bu soruların tekrar gündeme gelmesine ve yeni arayışlara yol açacaktı. Bir sonraki yazımızda bu yükseliş ve düşüş dönemleriyle bunun sebep ve sonuçlarını tartışacağız.

Kaynakça

Cherrier, B. (2010). “Rationalizing Human Organization in an Uncertain World: Jacob Marschak from Ukrainian Prison to Behavioral Science Laboratories.” History of Political Economy, 42(3): 443–467.

Frisch, R. (1938). “Statistical versus Theoretical Relations in Economic Macrodynamics.” Yayımlanmamış memorandum, 17 Temmuz 1938. Hendry ve Morgan (1995) içinde yeniden basılmıştır.

Haavelmo, T. (1944). “The Probability Approach in Econometrics.” Econometrica, 12 (ek): 1–115.

Hendry, D. F. ve Morgan, M. S. (yay. haz.) (1995). The Foundations of Econometric Analysis. Cambridge: Cambridge University Press.

Keynes, J. M. (1973). The Collected Writings of John Maynard Keynes, Cilt XIV: The General Theory and After: Defence and Development, yay. haz. D. E. Moggridge. Londra: Macmillan.

Koopmans, T. C. (yay. haz.) (1950). Statistical Inference in Dynamic Economic Models. Cowles Commission Monograph 10. New York: Wiley.

Marschak, J. (1950). “Statistical Inference in Economics: An Introduction.” Koopmans (1950) içinde, ss. 1–50.

Marschak, J. ve Lange, O. (1940). “Mr Keynes on the Statistical Verification of Business Cycle Theories.” Yayımlanmamış el yazması. Hendry ve Morgan (1995) içinde, ss. 390–398.

Tinbergen, J. (1939). Statistical Testing of Business Cycle Theories. 2 cilt. Cenevre: Milletler Cemiyeti.

Notlar

1. Özgün metin: “In chemistry and physics and other natural sciences the object of experiment is to fill in the actual values of the various quantities and factors appearing in an equation or a formula; and the work when done is once and for all. In economics that is not the case, and to convert a model into a quantitative formula is to destroy its usefulness as an instrument of thought.” ↑

2. Özgün metin: “We have a sort of minor Tinbergen here in the form of Marschak.” ↑

3. Özgün metin: “Since we are both in profound agreement with the economic theories of Mr Keynes, we are anxious to prevent the readers of the Economic Journal getting from Mr Keynes’ review the impression that his theories are not capable of empirical and statistical verification.” ↑

4. Programa katkıda bulunan önemli isimlerden Frisch, Norveç İşçi Partisi ile bağlantılı, ekonomik planlamanın “demokratik etkinliğin temeli” olduğuna inanan bir sosyalistti. Tinbergen kariyerinin büyük bir kısmını, DPT de dahil, planlama kurumlarına danışmanlığa adarken, Haavelmo, sosyalist planlama düşüncesinin egemen düşünsel atmosferi oluşturduğu Oslo Enstitüsü’nde yetişmişti. Lange tanınan bir sosyalistti. Önümüzdeki yazılarımızda değineceğimiz bir başka temel figür Lawrence Klein, siyasi inançları nedeniyle McCarthy döneminde Amerika’da zulme uğramış bir isimdi. ↑

5. Diğeri de yukarıda bahsettiğimiz yapısal programın Keynesyen teorik çerçeveyi modellerine esas almasıdır. ↑

6. Özgün metin: “Good statistical foundations are needed to make economics a science; scientific economics is needed to get good economic policy; and the potential leverage of economic policy for the welfare of men may be enormous — at present probably larger than that of, say, physics which seems to contribute as much or more evil than good.” ↑

7. Oslo Üniversitesi’nde tamamladığı doktora tez çalışmasının bir parçası olan bu yayın, 1944 yılında eşzamanlı olarak Cowles Komisyonu Monograf No:4 olarak da komisyon tarafından yayınlanmıştır. Resmi olarak hiçbir zaman Cowles Komisyonunun parçası olmayan Haavelmo, 1944-1947 yılları arasında Cowles Komisyonuna da ev sahipliği yapan Chicago Üniversitesi Ekonomi bölümünde görev yapmış ve yapısal araştırma programının inşa sürecinde aktif olarak yer almıştır. ↑

8. Ragnar Frisch’in (1938) Tinbergen eleştirisinde bahsettiği otonom ilişki kavramı, yapısal denklem parametreleri zaman ve diğer denklemlerdeki tanımlı ilişkilerden bağımsız olarak stabil kalabilen ilişkiyi tanımlar. ↑

9. Özgün metin: “if a man did not know anything about automobiles, and he wanted to understand how they work, we should not advise him to spend time and effort in measuring a relationship like that. Why? Because (1) such a relation leaves the whole inner mechanism of a car in complete mystery, and (2) such a relation might break down at any time, as soon as there is some disorder or change in any working part of the car. We say that such a relation has very little autonomy, because its existence depends upon the simultaneous fulfilment of a great many other relations, some of which are of a transitory nature. On the other hand, the general laws of thermodynamics, the dynamics of friction, etc., are highly autonomous relations with respect to the automobile mechanism, because these relations describe the functioning of some parts of the mechanism irrespective of what happens in some other parts.” ↑

10. Özgün metin: “The economist’s objectives are similar to those of an engineer but his data are like those of a meteorologist.” ↑