Takip et

Parayı Nereden Bulacaksınız?

🎧 Dinle ✕
DOI:10.5281/zenodo.24387211 Atıf Yap ✅ Kopyalandı! Kopyala ✅ Kopyalandı!

Siyasi vaatlerde sosyal haklara yönelik harcamalar için kaynak sorulurken vergi ayrıcalıkları ve savunma harcamaları neden aynı titizlikle sorgulanmıyor? Yazı, solun vaatlerini mali kısıtları yok saymadan ele alıyor; bütçenin siyasi tercihlerini, kamu harcamalarının etkilerini ve yapılmayan harcamaların toplumsal bedelini tartışıyor.

Solun Vaatleri ve Bütçenin Siyaseti

Bir siyasi parti herkesin erişebileceği bir sağlık hizmeti, insanca yaşamaya yetecek bir emekli aylığı ya da kamusal konut vaat ettiğinde, özellikle de sol bir partiyse, tartışmanın bir yerinde er ya da geç şu soru mutlaka gündeme gelir: Parayı nereden bulacaksınız? Esasen, haklı bir soru bu, çünkü yurttaşların önlerine konan programın nasıl hayata geçirileceğini öğrenmeye hakkı var. Gelgelelim şirketlere tanınan vergi kolaylıkları ya da yüksek gelir gruplarının vergi yükünü hafifleten düzenlemeler gündeme geldiğinde aynı soruyu aynı ciddiyetle soruyor muyuz? İşte bence asıl tartışmayı tam da buradan başlatmak gerekiyor.

Baştan söyleyeyim, herhangi bir ideolojinin ya da siyasi hareketin vaatlerini hesap vermekten kurtarmak gibi bir derdim yok. İstediğim, ekonomik gerçekçilik dediğimiz ölçütün herkese aynı biçimde uygulanması. Bir politikanın toplumsal yararı ne kadar büyük olursa olsun maliyetini ortadan kaldırmaz; ancak bir başka politikanın yatırım, rekabet gücü ya da ulusal güvenlik adına savunulması da onu maliyet hesabından muaf kılmaz. Bütçenin imkânlarını tartışırken hangi ihtiyaçları baştan meşru sayıp hangilerini daha konuşulmadan aşırı bulduğumuz, teknik olduğu kadar siyasi bir meseledir de.

Fransa’daki güncel tartışma bu açıdan oldukça öğretici. Jean-Luc Melenchon ve Boyun Eğmeyen Fransa hareketinin 14 Ekim 2026’da açıkladığı 2027 bütçe önerisi[1], 106,4 milyar euro ek gelir ve 81,7 milyar euro ek harcama öngörüyor. Haliyle bütçe açığında da aradaki fark kadar bir düşüş planlıyorlar. Aynı dönemde Fransız hükümetinin 2027 bütçe teklifi, emeklilik ödemeleri hariç savunma ödeneklerini bir önceki yıla göre 6,5 milyar euro artırarak 63,4 milyar euroya çıkarmayı öngörüyor[2]. Bu iki tabloyu yan yana koyarken savunma harcamalarının gereksiz olduğunu ya da buradan yapılacak bir kesintinin bütün sosyal vaatleri karşılayacağını ileri sürmüyorum. Göstermek istediğim şey aslında çok daha sınırlı, ama bence yine de önemli: Kaynakların nasıl paylaştırılacağını, hangi amaçları vazgeçilmez saydığımızdan bağımsız tartışamayız. Güvenliğin bir bedeli varsa, güvencesizliğin de bir bedeli vardır.

Bütçenin görünür ve görünmez tercihleri

Kamu harcaması bütçede kolayca görünür: Bir okul için yapılan ödeme, bir sosyal yardım ya da bir hastanenin personel gideri belirli bir tutar olarak kayda geçer. Vergi istisnalarının maliyeti ise gündelik tartışmada aynı açıklıkla karşımıza çıkmaz. Devlet belirli bir faaliyetten ya da gelir grubundan vergi almadığında ortada doğrudan bir ödeme olmadığı için bu tercih maliyetsizmiş gibi düşünülebilir. Oysa diğer koşullar aynı kaldığında vazgeçilen her gelir, başka bir kamu hizmetine ayrılamayan bir kaynaktır.

Bunu söylerken bütün vergi indirimlerini şirketlere verilmiş karşılıksız armağanlar saymak da yanlış olur elbette. Düşük ücretlileri koruyan istisnalar, araştırmayı destekleyen teşvikler, çevreyi kirleten üretimden uzaklaşmayı kolaylaştıran düzenlemeler de var. O yüzden bir düzenlemeyi adıyla yargılamak yerine ondan kimin yararlandığına ve ne sonuç verdiğine bakmak daha doğru olur. Bir teşvik gerçekten yeni bir yatırım mı yaratıyor, yoksa zaten yapılacak bir yatırımın kazancını mı artırıyor? Kamunun üstlendiği maliyetin karşılığında kimden, hangi yükümlülük isteniyor?

Vergi indiriminin büyümeyi kendiliğinden hızlandıracağı iddiası da kanıtlanmaya muhtaç. David Hope ve Julian Limberg, 2022’de yayımlanan araştırmalarında[3] 18 OECD ülkesinde 1965 ile 2015 arasında yapılan büyük vergi indirimlerini inceliyor. Yazarlar zenginlere yönelik indirimlerin gelir eşitsizliğini artırdığı sonucuna varıyor, büyüme ve işsizlik üzerinde ise istatistiksel olarak anlamlı bir etki bulamıyor. Bu, doğaldır ki, bütün vergi indirimlerinin etkisiz olduğu anlamına gelmez. Yine de bu bulgu, üst gelir gruplarına sağlanan avantajların eninde sonunda herkese yarayacağı savını tartışmasız bir iktisat yasası olmaktan çıkarmaya yeter.

Bundan sosyal politikaların büyüme hesabına ihtiyaç duymadığı sonucunu çıkarmıyorum; çıkardığım sonuç, ispat yükünün yalnızca bir tarafa yıkılamayacağı. Bir emekli aylığı artışı için en kötü senaryo esas alınırken bir vergi indiriminin yatırım etkisi en iyimser varsayımla hesaplanıyorsa, sonuç daha karşılaştırma yapılmadan belirlenmiş demektir. Aynı süreyi, aynı ekonomik koşulları ve benzer belirsizlikleri gözetmeyen iki hesabı yan yana koymak bilimsel bir karşılaştırma sayılmaz. Dolayısıyla kamu harcamalarında belirli sosyal kalemlere yönelik artışı savunan bir siyasi hareketin yapması gereken de kendi rakamlarına dokunulmazlık istemek değil, başkalarının rakamlarına tanınan dokunulmazlığı kaldırmaktır.

Mali gerçekçilik tartışmasındaki popülizm suçlaması için de aynı durum geçerli. Gelirin nereden geleceği açıklanmamış bir sosyal vaat nasıl eleştiriliyorsa, büyümenin bütün gelir kayıplarını telafi edeceği söylenen bir vergi indirimi de öyle eleştirilmeli. Çünkü seçmene hiçbir kesimin fedakârlık yapmayacağı bir gelecek sunmak, yalnızca daha fazla kamu harcaması vaat edenlerin başvurduğu bir yol değildir. Ayrıca, aynı dikkat yolsuzluk ve israf tartışmalarında da gerekli. Yolsuzluğu önlemek başlı başına demokratik bir zorunluluk; ancak miktarı belirsiz kayıpları, hemen tahsil edilecek ve her yıl yinelenecek gelirlermiş gibi bütçeye yazamayız. Bir defalık bir tasarrufla kalıcı bir sosyal hakkı finanse etmek de sürdürülebilir bir yöntem değil. Halktan yana olmak hesapları iyimserleştirmenin gerekçesi olamaz; tam tersine, verilen sözlerin yarıda kalmaması için daha titiz hesap yapmayı gerektirir.

Bu noktada, Sevinç Mıhcı’nın Katman’daki “Niçin Vergi Öderiz? Neler ve Kimler için Harcarız?” yazısı[4] bu tartışmaya iyi bir çerçeve sunuyor. Mıhcı vergiyi yalnızca bir gelir toplama aracı olarak ele almıyor; gelir dağılımını değiştirme, toplam talebi düzenleme ve toplumsal açıdan zararlı faaliyetleri caydırma işlevlerini de tartışıyor. Bu yaklaşımın açtığı kapı bence de oldukça önemli, çünkü bütçe önceden oluşmuş ekonomik sonuçların kayda geçirildiği tarafsız bir bilgi kaydından ibaret değildir. O sonuçların oluşmasına bizzat katılan, kimin hangi imkânlara sahip olacağını etkileyen bir kurumdur.

Birinin harcaması, başkasının geliri

Bütçeye düz bir bakış açısıyla baktığımızda kamu maliyesini aile bütçesine benzetmenin sezgisel bir çekiciliği var. Ailenin geliri bellidir, harcamasını da buna göre ayarlaması beklenir. Ne var ki, devletin harcama kararı, üzerinden vergi toplayacağı toplam geliri de etkileyebilir. Tek bir kişinin bütçesiyle bütün bir ekonominin işleyişi arasındaki fark da işte burada ortaya çıkar. Herkesin aynı anda harcamasını kısması herkesin aynı anda daha fazla gelir elde etmesini sağlamaz, çünkü birinin harcaması bir başkasının geliridir. Keynesyen yaklaşımın temel katkılarından biri de budur: Atıl kapasitenin ve işsizliğin bulunduğu bir ekonomide kamu harcamaları üretimi ve istihdamı artırabilir; artan gelir, tüketim ve kazançlar da vergi gelirlerini yükseltebilir.

Bir harcamanın başlangıçtaki tutarı ile bütçe üzerindeki nihai etkisi bu yüzden aynı olmak zorunda değil. Harcama ekonomiyi değiştirdiğinde devletin gelir tarafı da değişir. Tersi de mümkün: Bir harcama kesintisi, ekonomik faaliyeti daraltarak beklenen tasarrufun bir kısmını eritebilir[5]. Yalnız burada dikkatli olmak gerekiyor, çünkü “kamu harcamaları kendi kaynağını yaratır” cümlesini “her harcama kendisini bütünüyle finanse eder” diye okuyamayız. Tamamen varsayımsal bir hesap yapalım ve 100 birimlik bir harcamanın milli geliri 120 birim artırdığını, bu ek gelirin de yüzde 30’unun vergiye dönüştüğünü düşünelim. Ek vergi geliri 36 birim eder; başka etkileri bir kenara bıraktığımızda bütçeye binen net yük 64 birim olur. Harcamanın bir kısmı geri dönmüştür, ama harcama bedelsiz hâle gelmemiştir.

Üstelik çarpanın büyüklüğü sabit de değil; ithalata giden talep, üretimdeki darboğazlar, para politikasının tepkisi ve harcamanın bileşimi sonucu değiştirir. Olivier Blanchard ve Daniel Leigh’in 2013 tarihli çalışması[6], kriz döneminde daha sert bir mali sıkılaşma planlayan gelişmiş ekonomilerde büyümenin beklenenden düşük gerçekleştiğini gösteriyordu. Yazarlar bunu, özellikle krizin başlarında mali çarpanların tahminlerde varsayılandan büyük olmasına bağlıyordu. Buradan her mali genişlemenin başarılı olacağı sonucu tabii ki de çıkmaz; ama çıkan sonuç, daralmanın maliyetini küçümsemenin de ciddi bir hesap hatası olabileceğidir.

Öyleyse gerçekçi bir değerlendirme, harcamayı içinde yapıldığı ekonomiden koparıp üzerine yalnızca bir fiyat etiketi yapıştırmakla yetinemez. Harcamanın üretimi nasıl değiştireceğine, finansmanının talebi nasıl etkileyeceğine ve sonuçların ne zaman ortaya çıkacağına birlikte bakmak zorundayız. Bir kreş, bir mesleki eğitim programı ya da bir enerji altyapısı yatırımı aynı zaman ufkunda sonuç vermez. Uzun vadede yarar sağlayacak bir politikanın kısa vadeli maliyetini gizlemek de, kısa vadede gelir getirmiyor diye onu değersiz saymak da yanıltıcı olur.

Sosyal politikaların meşruiyetini yalnızca ileride sağlayacakları vergi gelirine bağlamak da sorunlu. Ağır engelli bir yurttaşa sunulan bakım hizmetinin, maliyetini bir gün vergi olarak geri getirmesi beklenmeyebilir. Bu, hizmeti gereksiz kılmaz. İktisadi değerlendirmenin mali getirinin yanında sağlığı, güvenliği, zamanı ve insan onurunu da hesaba katması beklenir. Her sosyal hakkı önce kendisini amorti etmesi gereken bir yatırım gibi savunduğumuzda, insanları koruma yükümlülüğünü yalnızca üretime yaptıkları katkıyla gerekçelendirme tehlikesine düşeriz. Bütçe hesabı vazgeçilmezdir; ancak toplumsal değer ile bütçeye geri dönen gelir aynı şey değildir.

Vergiler harcamaları finanse etmez mi?

Bu noktada Post Keynesyen iktisatla, özellikle de Modern Para Teorisi’yle ilişkilendirilen bir itiraz gündeme geliyor: Kendi parasını basan bir devlet, harcamak için önce vergi toplamak zorunda değildir. Bu önermeyi, harcamanın gelir ve dolayısıyla vergi yaratabileceği savıyla karıştırmamak gerekir. İlki para sisteminin nasıl işlediğiyle, ikincisi harcamanın ekonomik faaliyet üzerindeki etkisiyle ilgili. Birbirine yakın sonuçlar doğurabilseler de burada aslında iki ayrı açıklamadan söz ediyoruz.

Modern Para Teorisi’nin savunucuları, kendi parasını basan ve onu sabit bir kurdan başka bir paraya çevirmeyi taahhüt etmeyen devleti, o parayı yalnızca kullanan hanehalkından ayırır. Randall Wray’in anlatımıyla[7] vergi, devletin parasına talep yaratır; özel kesimin harcama gücünü azaltarak toplam talebin düzenlenmesine de hizmet eder. Yani burada vergilerin önemsiz olduğu söylenmiyor. Tersine, vergilendirmeye devletin kasasını doldurmanın ötesinde makroekonomik ve bölüşümsel işlevler yükleniyor.

Post Keynesyen iktisatçıların hepsi bu açıklamayı aynı biçimde benimsemiyor. Marc Lavoie, “dostça bir eleştiri” olarak sunduğu 2013 tarihli makalesinde[8] Hazine ile merkez bankasını tek bir kurummuş gibi birleştirmenin gerçek kurumsal düzenlemeleri perdeleyebildiğini vurguluyor. Bir devletin kendi parası cinsinden ödeme yapabilme kapasitesi bir sorudur; mevcut hukuk çerçevesinde Hazinenin harcamayı hangi işlemlerle gerçekleştirebildiği ise başka bir soru. Analitik bir sadeleştirmeyi her ülkenin gündelik bütçe işleyişinin birebir tasviri gibi sunmak bu yüzden doğru olmaz.

Bu tartışmanın eski ama hala oldukça önemli olduğunu düşündüğüm bir dayanağı da var: Abba Lerner’in 1943’te ortaya koyduğu işlevsel maliye yaklaşımı[9]. Lerner, maliye politikasının bütçeyi denkleştirip denkleştirmediğine değil, istihdam ve fiyat istikrarı bakımından doğurduğu sonuçlara bakılarak değerlendirilmesini öneriyordu. Yetersiz harcama işsizliğe, üretim kapasitesini aşan harcama ise enflasyona yol açabilirdi. Bu yüzden açıkların her koşulda büyütülmesini savunmuyor, mali araçların ekonominin ihtiyacına göre kullanılmasını istiyordu. Bütçe dengesi de onun gözünde bir amaç olmaktan çıkıp değerlendirilecek sonuçlardan biri haline geliyordu.

Asıl sınırın yalnızca para olmadığını görmek ise sınırların ortadan kalktığını söylemek anlamına gelmez. Para yaratmak eksik doktoru bir gecede yetiştirmez, ithal edilmesi gereken enerjiyi de kendiliğinden üretmez. Özellikle döviz ihtiyacı olan ve üretim darboğazlarıyla karşılaşan ekonomilerde nominal ödeme gücü, reel kaynaklar üzerinde sınırsız bir tasarruf yetkisi sağlamaz. “Para bulunur” demekle “istenen her şey aynı anda yapılabilir” demek arasında epeyce bir fark var.

Borçlanmayı da tek bir açık oranına bakarak değerlendiremeyiz. Borcun hangi para cinsinden olduğu, hangi vadelerde çevrileceği, faiz yükü ve ekonominin gelir yaratma kapasitesi birlikte önem taşır[10]. Bugün yapılan bir yatırımın gelecekteki kapasiteyi artırması ile kalıcı bir gelir kaybının sürekli borçlanmayla kapatılması aynı şey değildir. Öte yandan beklenen büyüme henüz gerçekleşmeden bütün borç yükünü onun sayesinde taşınabilir saymak da güvenli bir hesap olmaz. İyimser büyüme tahminleri, ihtiyatlı gelir tahminlerinin yerini tutamaz.

Fransa söz konusu olduğunda bunlara bir de kurumsal sınırlar ekleniyor, çünkü Euro Fransız hükümetinin tek başına basabildiği bir para değil. Avrupa Birliği’nin bugünkü düzeni, merkez bankalarının hükümetlere doğrudan kredi vermesini ve kamu borçlanma araçlarını doğrudan onlardan satın almasını yasaklıyor[11]. Dolayısıyla parasal egemenliğe dayanan bir savı, ulusal bütçe için sınırsız bir finansman güvencesi gibi kullanamayız. Bu kuralların siyasi tercihlerle oluşmuş olması, bugün fiilen bağlayıcı olmadıkları anlamına gelmiyor; değiştirilmelerini savunmak başka, yokmuş gibi davranmak başka.

Kalecki’nin hatırlattığı

İktisadi açıdan uygulanabilir bir politikanın neden güçlü bir siyasi dirençle karşılaşabildiğini anlamak için Michał Kalecki’ye dönmek gerekiyor. Kalecki, 1943 tarihli “Political Aspects of Full Employment” makalesinde[12] kamu harcamalarıyla sağlanan tam istihdama iş dünyasının neden karşı çıkabileceğini soruyordu. Üretim ve kârlar yükselse bile kalıcı bir tam istihdamın sermaye açısından istenmeyen toplumsal sonuçları olabilirdi: İşten çıkarılma tehdidi etkisini yitirir, çalışanların pazarlık gücü artar, hükümetin özel yatırımcıların güvenine bağımlılığı da zayıflardı.

Kalecki’nin açtığı bu tartışma bugünkü bütçe çekişmelerini düşünürken de işe yarıyor. Bir sosyal politikanın etkisi, yararlanan kişinin cebine giren tutarla sınırlı kalmayabilir. Barınma güvencesi ya da erişilebilir bir bakım hizmeti, insanın kabul etmek zorunda kaldığı çalışma koşullarını da değiştirebilir. Bazı çatışmaların yalnızca üretilecek toplam gelirin büyüklüğüyle değil, insanların birbirleri karşısındaki bağımlılıklarıyla da ilgili olduğunu buradan görebiliriz. Sosyal haklar birer harcama kalemi oldukları kadar güç ilişkilerine yapılmış birer müdahaledir de.

Buradan her bütçe itirazının ardında gizli bir sınıf çıkarı yattığı sonucunu çıkaramayız elbette. Kötü tasarlanmış bir program gerçekten enflasyon yaratabilir, dış finansman sorunlarını ağırlaştırabilir ya da hizmet sunumunu aksatabilir. Ancak bir itirazın teknik bir dille ifade edilmesi de onu kendiliğinden tarafsız kılmaz. Biz iktisatçılara düşen, eleştirinin hangi mekanizmaya, hangi varsayıma ve hangi kanıta dayandığını açıklamaktır; “piyasalar izin vermez” demek bu açıklamanın yerine geçemez.

Burada üç ayrı sınırı birbirine karıştırmamakta yarar var. Üretilemeyen bir malın yokluğu reel bir sınır, kamu kurumlarının yetkilerini belirleyen düzenlemeler kurumsal bir sınır, mevcut ayrıcalıklarını kaybetmek istemeyenlerin direnci ise siyasi bir engeldir. Bunlar birbirini etkiler, ancak aynı araçlarla aşılmaz: İlkinde üretim kapasitesinin, ikincisinde kuralların, üçüncüsünde toplumsal güç dengelerinin değişmesi gerekir. Üçünü birden “ekonomi izin vermiyor” cümlesine sıkıştırdığımızda hem sorunun niteliğini hem de çözüm yollarını gözden kaçırırız. Hepsini siyasi iradeyle hemen aşılabilir saymak da aynı ölçüde yanıltıcıdır.

Solun asıl sıkışması da kanımca burada ortaya çıkıyor. Mevcut bölüşüm düzenini değiştirecek öneriler geliştirdiğinde gerçekçilik sınavına sokuluyor; bu sınavın ölçütlerini olduğu gibi benimsediğinde ise değiştirmek istediği düzenin yöneticiliğine talip olmakla yetinebiliyor. Oysa siyasi sorumluluk dediğimiz şey, seçmenin önüne hiçbir çatışma doğurmayacak vaatler koymak değil; çatışmanın nerede çıkacağını, geçişin hangi maliyetleri taşıdığını ve bu maliyetlerin nasıl paylaşılacağını açıkça söyleyebilmektir.

Türkiye’de hangi kaynağı konuşuyoruz?

Türkiye’ye geldiğimizde, tartışmayı yalnızca daha fazla harcama yapılıp yapılmayacağına indirgemek eksik kalır; harcamanın niteliğini ve vergi yükünün dağılımını aynı anda ele almamız gerekiyor. Dar gelirlinin tüketimine yüklenen vergilerle finanse edilen bir sosyal politika, bir eliyle verdiğini öbür eliyle geri alabilir. Aynı şekilde, üst gelir gruplarına ayrıcalık tanıyan bir düzenlemeyi koruyup sosyal hizmetleri kaynak yetersizliği gerekçesiyle sınırlamak da tarafsız bir zorunluluk olarak sunulamaz.

Hasan Tekgüç’ün Katman’daki “Zenginlerden Vergi Almamak Bir Tercihtir” yazısı[13] tam da bu noktayla ilgili. Tekgüç, yüksek gelirlerin yeterince vergilendirilmemesini yalnızca yeni bir vergi konulup konulmayacağı üzerinden tartışmıyor; mevcut kuralların uygulanması ve tahsilat kapasitesi üzerinde de duruyor, gelir ve konut verilerine dayanan tahminler ve vergi senaryoları sunuyor. Bu rakamları bugün bir köşede hazır bekleyen kesin gelirler gibi okumak yanlış olur. Yine de çalışma, kaynak tartışmasının vergi idaresinin kimi, ne ölçüde vergilendirdiği sorusundan ayrılamayacağını bence açıkça gösteriyor.

Zenginlerden alınacak verginin her sorunu kendiliğinden çözeceğini söylemiyorum. Servetin nasıl değerleneceği, istisnaların kapsamı, vergiden kaçınma yolları ve tahsilatın zamanlaması işin kolay olmayan tarafları. Ciddi bir program da vergi oranıyla mevcut servet toplamını çarpıp çıkan sonucu kesin gelir diye sunamaz. Buna karşılık uygulama zorluklarını gerekçe göstererek yüksek gelirleri ve serveti tartışmanın dışında bırakmak da bilimsel bir tutum sayılmaz. Bu zorluklar tasarım ve idari kapasite üzerine daha çok düşünmeyi gerektirir, peşinen vazgeçmeyi değil.

Halktan yana bir programın mutlaka sürekli büyüyen açıklara dayanması da şart değil. Aynı bütçe büyüklüğü içinde öncelikler değiştirilebilir: Etkisiz destekler azaltılır, hizmetler yaygınlaştırılır, vergi yükü başka gruplara kaydırılır. Kimi dönemlerde ilave açık gerekli olabilir, kimi dönemlerde ise talep baskısını sınırlamak öne çıkar. Solun ayırt edici niteliğini açıkların büyüklüğünde aramak, bölüşüm meselesini bir muhasebe sonucuna indirgemek olur. Asıl soru, kamu gücünün kimin hayatında neyi değiştirmek için kullanıldığıdır.

İyi bir program bu yüzden yalnızca bir gelir gider cetveli sunmakla yetinemez; uygulamanın sırasını, personel ve üretim kapasitesini, ithalat ihtiyacını, beklenen vergi geliri gecikirse ne yapılacağını da açıklar. Aynı hesap verme yükümlülüğü şirket teşvikleri ve savunma projeleri için de geçerli olmalı. Sosyal harcamayı en ince ayrıntısına kadar sorgulayıp diğer alanlarda iyi niyet beyanıyla yetinmenin adı mali disiplin olamaz; olsa olsa seçici bir denetimdir.

Bunu somutlaştırmak için ülke çapında bir kamusal kreş programını düşünelim. Bina yapımına para ayırmak işin yalnızca başlangıcı; personelin yetiştirilmesi, çalışma koşulları, yer seçimi, denetim ve sürekli işletme giderleri de programın parçası. Hizmetin en çok ihtiyaç duyulan yerlere ulaşması da ayrı bir planlama ister. Kaynak hesabını bu ayrıntılarla birleştirmek iddiayı küçültmez, uygulanabilir kılar. Büyük bir hedef ile kademeli bir uygulama arasında zorunlu bir çelişki de yoktur. Tersine, hangi aşamada neyin yapılacağını açıklamak, belirsiz bir gelecek vaadini yurttaşın izleyebileceği ve gerektiğinde hesabını sorabileceği bir yükümlülüğe dönüştürür.

Gerçekçilik kimin hayatını hesaba katıyor?

Son olarak, yapılmayan harcamanın da bir maliyeti olduğunu hatırlayalım. Bir kamu hizmetinden vazgeçildiğinde ihtiyaç kendiliğinden ortadan kalkmıyor. Bakım hizmetini kamu sağlamıyorsa aile kendi zamanından verir; kamusal eğitim yetersizse hane başka bir çare arar (örneğin özel okula ciddi bir harcama yapar); önlenebilir bir risk erteleniyorsa maliyet geleceğe taşınabilir. Bu yüklerin bütçe tablosunda görünmemesi, toplum açısından yok oldukları anlamına gelmez. O yüzden tasarruf diye sunulan bir kararın gerçekte kimin sırtına yeni bir yük bindirdiğini de sormalıyız.

Ekonomik gerçekçilik mali kısıtları inkâr ederek kurulamaz; ancak mevcut ayrıcalıkları değişmez sayıp yalnızca onların dışında kalan ihtiyaçları budayarak da kurulamaz. Bir sol programdan beklenen, herkese bedelsiz bir gelecek vaat etmesi değil, daha adil bir geleceğin kaynaklarını, kurumlarını ve geçiş koşullarını tarif etmesidir. Bunun için hesap yapmak kadar, hesabın daha en başına yerleştirilmiş siyasi kabulleri tartışmaya açmak da gerekiyor.

Kısacası “Parayı nereden bulacaksınız?” sorusu tabii ki de sorulmalı; ama tartışmanın son sözü olarak değil, başlangıcı olarak. Ayrıca, ardından başka sorular da gelmeli: Bugün kime kaynak ayırıyoruz? Kimden vergi almıyoruz? Hangi harcamanın yararını peşinen kabul ediyoruz? Yapmadığımız yatırımın ve sunmadığımız hizmetin bedelini kim ödüyor? Bu soruları dışarıda bırakan bir gerçekçilik, ekonominin sınırlarını açıklamaktan çok mevcut düzenin sınırlarını korumaya yarar.

Notlar

  1. La France insoumise (2026). Comment nous allons remettre de l’ordre dans les comptes publics. 2027 bütçe önerisi, 14 Ekim; özellikle s. 7, 12 ve 14. Belge ↑
  2. Assemblée nationale (2026). Avis sur le projet de loi de finances pour 2027, n° 3394, tome V: Défense – Préparation et emploi des forces: Marine. Raportör: Yannick Chenevard, 22 Ekim, Bölüm I. Rapor ↑
  3. Hope, D. ve Limberg, J. (2022). The Economic Consequences of Major Tax Cuts for the Rich. Socio-Economic Review, 20(2), 539–559. Makale ↑
  4. Mıhcı, S. (2026). Niçin Vergi Öderiz? Neler ve Kimler için Harcarız? Katman Portal, 22 Şubat. Yazı ↑
  5. Horton, M. ve El-Ganainy, A. (2019). Fiscal Policy: Taking and Giving Away. Finance & Development, Back to Basics, IMF, 28 Haziran. Yazı ↑
  6. Blanchard, O. J. ve Leigh, D. (2013). Growth Forecast Errors and Fiscal Multipliers. American Economic Review, 103(3), 117–120. Makale ↑
  7. Wray, L. R. (2014). What Are Taxes For? The MMT Approach. Levy Economics Institute of Bard College, 16 Mayıs. Yazı ↑
  8. Lavoie, M. (2013). The Monetary and Fiscal Nexus of Neo-Chartalism: A Friendly Critique. Journal of Economic Issues, 47(1), 1–32. Makale ↑
  9. Lerner, A. P. (1943). Functional Finance and the Federal Debt. Social Research, 10(1), 38–51. Makale ↑
  10. IMF (2022). Staff Guidance Note on the Sovereign Risk and Debt Sustainability Framework for Market Access Countries. IMF Policy Papers, 2022/039. Kılavuz notu ↑
  11. Avrupa Birliği (2016). Avrupa Birliği’nin İşleyişi Hakkında Antlaşma, madde 123. Konsolide metin. Avrupa Birliği Resmî Gazetesi, C 202, 7 Haziran, s. 99. Antlaşma metni ↑
  12. Kalecki, M. (1943). Political Aspects of Full Employment. The Political Quarterly, 14(4), 322–330. Makale ↑
  13. Tekgüç, H. (2026). Zenginlerden Vergi Almamak Bir Tercihtir. Katman Portal, 14 Mayıs. Yazı ↑
Önerilen Alıntı: Alıntıyı Kopyala
Ceyhun Elgin (2026). Parayı Nereden Bulacaksınız?. Katman Portal. https://katmanportal.com/doi/10.5281/zenodo.24387211
  • 1982 yılında İstanbul’da doğdu. Lisans eğitimini 2005 yılında Boğaziçi Üniversitesi’nde tamamladıktan sonra, yüksek lisansını (2009) ve doktorasını (2010) ABD’deki Minnesota Üniversitesi’nde tamamladı. Ayrıca Anadolu Üniversitesi’nden kamu yönetimi (2005) ve İstanbul Şehir Üniversitesi’nden de hukuk (2018) lisans diplomalarına sahiptir. Boğaziçi Üniversitesi İktisat Bölümü’nde profesör olarak görev yapmakta olan Elgin, akademik çalışmalarında özellikle kayıt dışı ekonomi, kamu maliyesi ve makroekonomi konularına odaklanmaktadır.

    Diğer Yazıları
Yapay Zeka Kullanımı Beyanı
Literatür taraması ve/veya kaynaklardan özet çıkarımı Dil bilgisi, anlam bozukluğu ve noktalama kontrolü Görsel oluşturma

Yazar, yapay zekâ araçlarını yukarıda belirttiği kapsamda bilimsel yayın etiğine bağlı kalarak kullandığını beyan etmektedir. Yapay zekâ desteğiyle üretilen içeriklerin tüm sorumluluğu yazara aittir.