Takip et

Odysseia’nın İktisadi Dünyası – İthake’ye Dönüşün İktisadı (III): Ticaret, Kölelik ve Şiddet

🎧 Dinle ✕
DOI:10.5281/zenodo.24296637 Atıf Yap ✅ Kopyalandı! Kopyala ✅ Kopyalandı!

Odysseia’da ticaret, kölelik ve şiddet nasıl iç içe geçer? Dizinin üçüncü yazısı, Fenikyeli tüccarlardan Eumaios ve Eurykleia’ya, kadın emeğinden taliplerin öldürülmesine uzanarak oikos’un aidiyet kadar mülkiyet, bağımlılık ve zor ilişkileriyle de kurulduğunu gösteriyor.

Yazarın Notu: Bu yazının yayımlanmasının gecikmesi nedeniyle öncelikle okurlardan, diğer yazarlardan ve Katman Portal’ın editoryal ekibinden içtenlikle özür dilemek isterim. Yazıyı planladığım tarihte tamamlayamadım ve gecikmenin sorumluluğu bütünüyle bana ait. Gösterdikleri sabır ve anlayış için herkese, özellikle de sürecin aksamasına rağmen desteğini sürdüren editoryal ekibe çok teşekkür ederim. Bu yazıyı özür mahiyetinde normalden uzun tuttum ama bunun “özrü kabahatinden büyük” diye yorumlanabileceğinin de farkındayım.

Bu dizinin ilk iki yazısında Odysseia’nın iktisadi dünyasını modern iktisadın kıtlık, tercih ve piyasa kavramlarından hareketle değil, insanların geçimlerini örgütleyen toplumsal ilişkiler üzerinden okumayı denedik. İlk yazıda kıtlığın destanda mevcut olduğunu, fakat maddi hayatı açıklayan kurucu ilke olmadığını savunduk. İkinci yazıda ise üretim, bölüşüm ve tüketimin oikos, armağan, konukluk, yeniden dağıtım ve şölen gibi kurumlar içinde birbirine bağlandığını gördük. Malların nasıl dolaşacağına yalnızca ne kadar değerli oldukları değil, kime ait oldukları, kimin verebileceği, kimin alabileceği ve hangi payın meşru sayıldığı karar veriyordu.

Fakat burada kolayca romantik bir sonuca varılabilir. Ekonominin toplumsal ilişkilere gömülü olması, bu ilişkilerin eşit veya insancıl olduğu anlamına gelmez. Polanyi’nin kendisi de benzer ekonomik bütünleşme biçimlerinin efendilerle köleler arasındaki uçurum kadar büyük statü farklılıklarıyla bir arada bulunabileceğini açıkça belirtir.[1] Oikos üyelerine geçim ve aidiyet sağlar, ama aynı zamanda efendilerle bağımlıları, özgürlerle köleleri, erkeklerle kadınları birbirinden ayıran bir iktidar düzenidir. Armağan insanları birbirine bağlayabilir; fakat insanın kendisi de ganimet veya satılabilir mal haline gelebilir. Hane kendisini yeniden üretebilir; fakat bunu kölelerin ve hizmetçilerin emeğiyle yapar. Meşru düzen bozulduğunda ise bu düzenin yeniden kurulması da şiddetsiz gerçekleşmez.

Dolayısıyla dizinin son yazısında soruyu tersinden soracağız. Odysseia’nın iktisadi hayatı topluma gömülüyse, nasıl bir topluma gömülüdür?

Ticaretin tekinsiz yeri

Önceki yazıda Odysseia’da ticaretin bulunmadığını söylemenin yanlış olacağını görmüştük. İnsanlar mal satın alır, takas yapar, başka ülkelerden metal getirir ve mallara birbirleriyle karşılaştırılabilen değerler biçerler. Finley’in kendisi de armağan mübadelesinden ayrı bir “Odyssean trade” kategorisinden söz eder. Onun güçlü iddiası ticaretin yokluğu değil, arz ile talebin fiyat oluşturduğu formel bir piyasa mekanizmasının Homerik dünyanın düzenleyici ilkesi olmadığıdır.[2]

Burada Gareth Dale’in Polanyi üzerine yaptığı bir ayrım özellikle yararlıdır. Dale, Polanyi’nin ticaret, para ve piyasayı modern ekonomide olduğu gibi zorunlu olarak birbirine bağlı tek bir sistemin parçaları saymadığını hatırlatır. Ticaret bulunabilir, para benzeri değer ölçüleri kullanılabilir, insanlar kazanç peşinde koşabilir, hatta belirli piyasa mekânları mevcut olabilir; bunların hiçbiri kendi başına üretim ve bölüşümün fiyat hareketleri ve arz-talep mekanizması tarafından düzenlendiği bir piyasa sisteminin varlığını göstermez. Dale’in ifadesiyle Polanyi’nin “piyasasız Babil” biçimindeki mutlak tezi sonraki araştırmalar karşısında savunulamaz hale gelmiştir; buna karşılık piyasaların ekonomik hayat içinde tali kaldığını ileri süren daha sınırlı tezi önemli ölçüde ayakta kalmaktadır.[3] Bu ayrım Odysseia için de verimlidir. Burada amacımız ticareti, pazarlığı veya kazanç arayışını metinden silmek değil, bunların maddi hayatın geri kalanıyla hangi kurumsal ilişkiler içinde bulunduğunu sormaktır.

Bu ayrımın tartışmalı olduğu, Eski Asur ticareti üzerine yakın tarihli çalışmalarda da açıkça görülür. Örneğin, Gojko Barjamovic vd., Kültepe tabletlerinden hareketle oldukça farklı bir sonuca varır ve belgelerin gelişkin bir piyasa ekonomisine işaret ettiğini savunurlar: bunun temelinde özel girişim, kâr arayışı, risk alan tüccarlar, gelişmiş finansal sözleşmeler ve işleyen bir hukuk düzeni vardır.[4] Bu tür çıkarımlara yönelik daha erken tarihli bir Polanyici itiraz ise Anne Mayhew vd.’nin çalışmasında karşımıza çıkar. Onların özlü ifadesiyle, belgeler malların çift yönlü hareketini, yani ticaretin varlığını açıkça ortaya koymaktadır; fakat bundan ticaretin hangi kurumlar içinde örgütlendiği veya aktörlerin saiklerinin ne olduğu doğrudan çıkmaz.[5] Dolayısıyla aynı tarihsel malzeme, ticaretin varlığından hareketle bir piyasa ekonomisinin işlediğini düşünen bir okumayla, ticaret ile piyasa sistemini birbirinden ayırmakta ısrar eden bir okuma arasında farklı biçimlerde yorumlanabilir. Burada Odysseia için benimsenen yaklaşım ikincisine daha yakındır: mesele ticaretin veya kazanç arayışının mevcut olup olmadığı değil, bunların geçim, üretim ve bölüşümü düzenleyen egemen mekanizma haline gelip gelmediğidir.

Destanın ticarete karşı tavrı ise huzursuzdur. Bunun en açık işaretlerinden biri Phaiaklar ülkesinde karşımıza çıkar. Euryalos, Odysseus’un atletik yeteneklerini küçümserken onu bir tüccara benzetir:

Çok kürekli bir gemiyle sık sık gitmiş gelmişsen,
alışveriş peşindeki gemicilerin başındaydın demek,
aklın fikrin yüklediğin mallardaydı herhal,
yolcuların vereceği paradaydı ve bol kazançta.
Yoksa senin güreşçiye benzer neren var ki?
(VIII.161-164, s. 151)

Hakaretin işlemesi için dinleyicinin tüccarlık ile kahramanlık arasında bir statü farkını zaten kabul etmesi gerekir. Euryalos’un gözünde bedensel yeteneği, soyluluğu ve şanı olmayan adamın yerine, yükünü ve kazancını hesaplayan gezgin tüccar geçer.

Naval expedition: transport of wood from Lebanon along the Phenician coast. A representation of a Phenician vessel with a single row of rowers. Bas-relief of Khorsabad, 8th century BC. Neo-Assyrian period, Mesopotamia. Louvre Museum

II. Sargon’un Khorsabad’daki sarayından MÖ 8. yüzyıla tarihlenen bu Yeni Asur kabartmasında, at başı biçimli pruvalarıyla Fenikye gemileri Lübnan kıyısından sedir kütükleri taşırken betimlenir. Odysseia’da Fenikyelilerin denizcilik, uzun mesafe dolaşımı ve ticaretle özdeşleştirilmesi, böylece daha geniş bir Doğu Akdeniz dünyasının içine yerleşir. Louvre Müzesi, AO 19889. Kaynak

Burada dikkat edilmesi gereken ilk husus şudur: Mayhew vd.’nin uyardığı gibi, kazanç arayışının görünür olması ile ekonomik düzenin piyasa tarafından örgütlenmesi aynı iddia değildir.[6] İkincisi, destanın Fenikyeli tüccarlarının sunuluşu bu tekinsizliği daha da görünür kılar. Odysseus’un Eumaios’a anlattığı uydurma hayat hikâyesinde karşısına çıkan Fenikyeli, “işi gücü yalan dolan”, “çok insana kötülük etmiş dolandırıcının biri” olarak tanıtılır. Onu Fenikye’ye götürdükten sonra Libya’ya doğru yola çıkar; Odysseus’un anlattığına göre amacı onu orada satıp kazanç sağlamaktır (XIV.285-300, ss. 246-47). Finley’in ticaretin kendisinden çok, meslek olarak ticaretin aristokratik değerler dünyasındaki sorunlu statüsüne yaptığı vurgu tam da buraya oturur.[7] Fakat burada da etnik bir özcülüğe kapılmamak gerekir. Odysseus’un XIII. kitaptaki bir başka uydurma hikâyesinde Fenikyeli gemiciler tam tersine güvenilir davranır: onu kandırmak niyetinde olmadıkları özellikle belirtilir ve karaya çıkarken mallarını da yanına bırakırlar (XIII.271-286, s. 234). Odysseus’un övgüyle anlattığı Fenikyelilerden tüccar değil, soylu gemiciler olarak bahsetmesi özellikle vurgulanmalıdır. Destandaki Fenikyeli imgesinin karmaşıklığına bir de buradan bakmak gerekir.

Bu dünyada ticaretin yabancı yüzünü en sık Fenikyeliler temsil eder. Denizlerde dolaşır, metal, dokuma, değerli eşyalar ve insan taşırlar. Carol Dougherty, Odysseia’daki mübadele biçimlerini armağan ile yağma arasında bir yelpaze olarak düşünmeyi önerir. Bir uçta uzun süreli toplumsal ilişki kuran armağan mübadelesi, diğer uçta karşılık vermeden el koyan korsanlık vardır. Ticaret ise ikisinin arasında, malların karşılıklı olarak el değiştirdiği ama işlemin kalıcı bir toplumsal bağ gerektirmediği daha huzursuz bir yerde durur.[8]

Fenikyelilerin destandaki temsili, bu olumsuz çağrışımları aşan bir çeşitlilik gösterir. Homeros’un kendi anlatısı bile görüntüyü karmaşıklaştırır. Menelaos, Sidon Kralı Phaidimos’un kendisini evinde ağırladığını ve ona değerli bir gümüş sağrak armağan ettiğini anlatır (IV.612-619, s. 102). Dolayısıyla Fenikyelilik tek başına açgözlülük veya hile anlamına gelmez. Dougherty de kâr düşkünü ve hilekâr Fenikyeli tüccar imgesini tarihsel Fenikyelilerin basit bir tasviri olarak değil, destanın mübadele hakkındaki kaygılarını yabancı bir figür üzerinden düşünmesine yarayan edebî bir kurgu olarak ele almak gerektiğini vurgular.[9]

Bu ayrım özellikle önemlidir. Çünkü Odysseia’nın dünyasında sorun ticaretin mevcut olup olmaması değildir. Sorun mübadelenin hangi toplumsal bağ içinde gerçekleştiği ve kazancın ne ölçüde başlı başına amaç haline geldiğidir.

Bir çocuğun fiyatı

Bunu en çarpıcı biçimde Eumaios’un hayat hikâyesinde görürüz.

Odysseus’un sadık domuz çobanı aslında köle olarak doğmamıştır. Syros Adası’nda bir kralın oğludur. Babasının evinde çalışan Fenikyeli kadın da özgür doğmuştur; Taphoslu korsanlar tarafından kaçırılmış ve daha sonra “bol parayla” satılmıştır. Bir gün Syros’a gelen Fenikyeli gemiciler bu kadınla anlaşırlar. Kadın onlarla kaçmak ister. Fakat yanında götürmeyi teklif ettiği bir şey daha vardır: baktığı küçük Eumaios.

Gerekçesini de açıkça söyler:

benimle çıkar sokağa o, getireyim onu da gemiye,
yabancı dil konuşan insanlar ülkesine götürür
satarsanız orda onu, size çok para sağlar.
(XV.451-453, s. 266)

Fenikyeliler adada bir yıl kalır, “mal satın alırlar boyuna”, geminin yükünü tamamlar ve sonunda kadınla Eumaios’u alarak denize açılırlar. Kadın yolculuk sırasında ölür. Gemi İthake’ye ulaştığında ise Laertes Eumaios’u “mal karşılığı” satın alır (XV.454-484, s. 266).

Sahne, ticaret, korsanlık ve kölelik arasında kolayca çizilebilecek sınırları ortadan kaldırır. Önce kadın korsanlar tarafından kaçırılıp satılmıştır. Sonra özgürlüğüne kavuşmak isteyen aynı kadın, bir çocuğun başka bir yerde satılmasını önerir. Fenikyeliler ise yalnızca anlık yağma peşinde değildir. Bir yıl boyunca alışveriş yapar, yük toplar ve gemilerini doldururlar. Çocuk bu yükün bir parçası haline gelir.

Dougherty’nin dikkat çektiği gibi Eumaios’un hikâyesi, Odysseia’da insanların ve nesnelerin aynı denizaşırı dolaşım ağları içinde hareket edebildiğini olağanüstü açıklıkla gösterir. Tüccar metal, kumaş veya mücevher taşıdığı gibi insan da taşıyabilir. Eumaios’un bedeni potansiyel bir “kazanç”tır.[10]

İkinci yazıda malların bir biyografisi olduğunu söylemiştik: üretiliyor, biriktiriliyor, armağan ediliyor, bölüştürülüyor, kurban ediliyor ve tüketiliyorlardı. Burada bu fikrin rahatsız edici sınırına geliyoruz. Odysseia’da insanın da ekonomik bir biyografisi olabilir: kaçırılabilir, taşınabilir, fiyatlandırılabilir ve el değiştirebilir.

Sevilen insan, sahip olunan insan

Eurykleia bu çelişkiyi oikos’un içine taşır.

Eurykleia sıradan bir hizmetçi değildir. Odysseus’u kendi sütüyle emzirip büyütmüş, daha sonra Telemakhos’a dadılık etmiş; böylece hanenin iki kuşağının bakımını üstlenmiştir. Hane içinde büyük bir güvene sahiptir. Odysseus döndüğünde onu bacağındaki yara izinden tanıyan da odur. Fakat destan, Eurykleia’nın bu haneye nasıl girdiğini de unutmaz:

Onu Laertes parasıyla satın almıştı çok eskiden,[11]
körpecik bir kızken almıştı yirmi sığıra karşılık,
sayardı onu sarayında asıl karısı gibi.

ama yatağına almamıştı bir kez olsun,
ödü kopuyordu karısının öfkesinden
(I.429-433, ss. 54-55)

Buradaki gerilim önemlidir. Eurykleia sevilebilir, güvenilebilir ve hanenin duygusal hayatının merkezine yerleşebilir. Ancak bu yakınlık, onun satın alınmış bir insan olduğu ve değerinin yirmi sığırla ifade edilebildiği gerçeğini ortadan kaldırmaz. Son iki dize, mülkiyet ilişkisinin bedensel boyutunu da açığa çıkarır: Laertes’in Eurykleia ile yatmamasının nedeni kadının özgür iradesine duyduğu saygı değil, eşinin öfkesinden çekinmesidir. Üstelik bu yakınlık, Odysseus’un kendisini yara izinden tanıyan Eurykleia’yı, sırrını açıklaması halinde diğer hizmetçi kadınları öldürdüğünde onu da bağışlamayacağını söyleyerek tehdit etmesine engel olmaz (XIX.482-490, s. 325).

Terracotta plaque - Greek, Melian - Classical - The Metropolitan Museum of Art

MÖ yaklaşık 450’ye tarihlenen bu Melos terrakotta rölyefinde Eurykleia, dilenci kılığında İthake’ye dönen Odysseus’un ayaklarını yıkarken onu eski yara izinden tanır. Destandaki ayak yıkama sahnesinden farklı olarak, rölyefte Penelopeia ile Telemakhos da kompozisyona dahil edilmiştir. Sahnenin taşıdığı gündelik yakınlık, Eurykleia’nın aynı zamanda Laertes tarafından satın alınmış bir köle olduğu gerçeğiyle birlikte düşünüldüğünde Homerik oikos’un kişisel bağlılık ile mülkiyeti nasıl aynı ilişki içinde birleştirebildiğini özellikle görünür kılar. Metropolitan Museum of Art, New York. Kaynak

Modern okurun birbirine karşıt görmeye eğilimli olduğu iki ilişki burada aynı anda mevcuttur: yakınlık ve mülkiyet.

Finley’in Homerik kölelik tartışmasının güçlü tarafı tam buradadır. Köleler büyük hanenin dışındaki marjinal kişiler değildir; oikos’un emek gücünün ve servetinin ayrılmaz bir parçasıdır. Kadın köleler yemek, temizlik, su taşıma, yün eğirme ve dokuma gibi hane içi faaliyetleri yürütür; erkek köleler evde, tarlalarda ve sürülerde çalışabilir. Eumaios’un yüksek statülü ve sevilen bir bağımlı olması da kölelik statüsünü ortadan kaldırmaz. Finley’in ifadesiyle köleler hukuken ve iktisaden mülk olarak tasarruf edilebilir kişilerdir.[12]

Bu, “gömülü ekonomi” kavramı açısından önemli bir sonuç doğurur. Ekonomik ilişkilerin kişisel olması onları daha az hiyerarşik hale getirmez. Tam tersine bağımlılık, piyasa sözleşmesinin anonim ilişkileri içinde değil, sevgi, sadakat, himaye ve karşılıklı yükümlülüklerle örülü son derece kişisel ilişkiler içinde kurulabilir.

Oikos’un emeği

Hanenin ihtişamı da kendiliğinden ortaya çıkmaz. Odysseia boyunca birileri su taşır, tahıl öğütür, ateş yakar, yemek hazırlar, masaları temizler, yatakları yapar, konukları yıkar, yün eğirir ve kumaş dokur. İkinci yazıda oikos’u bir üretim ve bölüşüm birimi olarak ele almıştık. Fakat bu üretimin önemli bir bölümü tarlada veya sürülerde değil, hanenin içinde gerçekleşir. Yiyeceğin sofraya, yünün kumaşa, suyun temizlik ve konuk ağırlamaya dönüşmesi sürekli emek gerektirir.

Bu emeğin önemli bir kısmını kadınlar gerçekleştirir. Odysseus’un konağında Eurykleia yalnızca yaşlı bir dadı değildir; aynı zamanda hane içindeki kadın emeğinin örgütleyicilerinden biridir. Bir sahnede hizmetçileri iş başına çağırır: kimileri yerleri süpürüp sulayacak, kimileri masaları ve kapları temizleyecek, diğerleri çeşmeden su getirecektir. Yirmi kadın yalnız su taşımak üzere çeşmeye gider (XX.149-159). Destanın sonunda ise Eurykleia, konakta elli hizmetçi kadın bulunduğunu, onlara “el işlerinin her türlüsünü”, “yün eğirmesini” ve “hizmet görmesini” kendisinin öğrettiğini söyler (XXII.417-423). Bu ayrıntılar, hizmetin rastlantısal birtakım işler toplamı olmadığını gösterir. Hanenin gündelik hayatını sürdüren, öğrenilen, örgütlenen ve kuşaktan kuşağa aktarılan bir emek düzeni vardır.

Phaiak Kralı Alkinoos’un konağında gördüğümüz manzara daha da açıktır. Homeros burada elli hizmetçi kadından söz eder:

kimisi elma sarısı buğday öğütüyordu değirmen taşında,
tezgahlarda bez dokuyordu kimisi,
öreke çeviriyordu yapraklar gibi dönen.
(VII.103-105, s. 138)

Aynı konak denizcilikte üstün erkeklerle dokumada üstün kadınların yan yana bulunduğu bir işbölümüyle tarif edilir. Erkeklerin gemileri kullanmadaki becerisine karşılık kadınların dokumadaki ustalığı övülür. Carol Dougherty’nin işaret ettiği gibi, bu paralellik Odysseia’nın daha geniş yapısında da karşılık bulur: Odysseus denizde yol alırken Penelopeia evde, tezgâhın başında hanenin sürekliliğini korumaya çalışır.[13]

giyim, sanat, kişi, şahıs içeren bir resim Yapay zeka tarafından oluşturulmuş içerik yanlış olabilir.

Master FG’nin Francesco Primaticcio’dan sonra yaklaşık 1545’te yaptığı Penelopeia ve Hizmetçileri Dokuma Yaparken başlıklı gravürde Penelopeia ile çevresindeki kadınlar büyük bir dokuma tezgâhının etrafında çalışırken betimlenir. Homerik döneme ait bir tasvir olmamakla birlikte, sahne oikos’un gündelik yeniden üretiminin arkasındaki eğirme, dokuma ve kadın emeğini görsel olarak öne çıkarır. Kâğıt üzerine gravür, National Gallery of Art, Washington. Kaynak

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir. “Kadın emeği” tek bir toplumsal statüyü ifade etmez. Penelopeia da dokur, köle kadınlar da. Fakat aynı işi yapmaları aynı konumda oldukları anlamına gelmez. Penelopeia hane reisinin karısı ve oikos’un kadın efendisidir; Eurykleia satın alınmış olmakla birlikte hanede otorite kazanmış yaşlı bir köledir; diğer hizmetçi kadınlar ise onun gözetiminde çalışan bağımlılardır. Oikos’un maddi bütünlüğü böylece yalnızca servete değil, farklı statülerdeki kadınların sürekli emeğine dayanır.

Penelopeia’nın dokuması bu nedenle özellikle ilginçtir. Onun meşhur kefen hilesi, sıradan bir ev işini siyasal bir araca dönüştürür. Laertes için hazırladığını söylediği kefeni gündüz dokur, gece söker ve bunu üç yıl boyunca sürdürür:

Meğer o, gündüzleri dokuduğu koca bezi
bir çırağı önünde sökermiş geceleri.
Kandırdı bizi işte böyle tam üç yıl.
(II.104-106, s. 59)[14]

Burada üretim ile iktidar arasındaki ilişki neredeyse tersine çevrilir. Dokumanın normal amacı bir nesneyi tamamlamaktır; Penelopeia ise ürettiğini bozarak zaman üretir. Kefen bitmediği sürece yeni evlilik de ertelenebilir. Böylece hanenin kadınlara ait kabul edilen üretim alanı, oikos’un geleceğinin belirlendiği siyasal mücadeleye müdahale etmenin aracına dönüşür. Üstelik bu dokuma, destanın sonunda maddi bir üründen kleos’a, yani kişinin eylemlerinin başkaları tarafından anlatılmasıyla kalıcılaşan şöhrete de dönüşür: XXIV. kitapta kefen hilesinin yeniden anlatılması, Penelopeia’nın zekâsını ve sadakatini artık yalnız haneyi koruyan bir strateji değil, kalıcı şöhretinin parçası haline getirir.

Fakat bu durum patriyarkal sınırları ortadan kaldırmaz. Telemakhos’un annesine söylediği sözler bu sınırı açıkça gösterir:

Tezgahına bak, bezine, ipliğine, çıkrığına,
buyur hizmetçilerine, geçsinler işlerinin başına,
erkeklere düşer yay işi, en başta bana, efendisine bu evin.
(XXI.350-353, s. 349)

Telemakhos burada I. kitapta annesini üst kata gönderirken kullandığı formülü neredeyse aynen tekrarlar. İlk sahnede erkeklere ait ilan edilen şey mythos, yani söz ve konuşma iken, burada onun yerini toxon, yani yay alır. Bu sahne yalnızca basit bir “erkek işi-kadın işi” ayrımı değildir. Hane içinde emeğin ve otoritenin toplumsal cinsiyete göre nasıl ayrıştırıldığını da gösterir. Penelopeia’nın alanı tezgâh ve hizmetçi kadınların yönetimidir; yay, silah ve son kertede hanenin açık siyasal egemenliği ise Telemakhos tarafından erkeklere ait ilan edilir. Penelopeia bu sınırlar içinde son derece etkili bir faildir, fakat hareket ettiği alanın sınırlarını kendisi belirlememiştir.

Bu nedenle oikos’un üretkenliğini yalnız tarlalar, sürüler ve depolar üzerinden düşünmek eksik kalır. Hanenin yeniden üretimi, görünürlüğü çoğu zaman şölenlerin, armağanların ve aristokratik servetin gerisinde kalan yoğun bir bakım ve hizmet emeğine dayanır. Konuğun önüne konan ekmeğin arkasında öğütülen tahıl, temizlenen kaplar ve taşınan su; armağan edilen kumaşın arkasında eğrilen yün ve tezgâh başında geçirilen zaman vardır.

Daha önemlisi, bu emek ilişkileri oikos’un hiyerarşilerinden ayrı değildir. Aynı kurum hem geçimi örgütler hem de kimin buyuracağını, kimin çalışacağını ve kimin emeğinin kim tarafından sahiplenileceğini belirler.

Oikos’un toplumsal bütünlüğü, aynı zamanda eşitsiz bir emek düzeninin bütünlüğüdür.

Sadakatin bedeli

Fakat “sadakatsizlik” kategorisinin kendisi de sorunsuz değildir. Odysseus taliplerle hesaplaşmaya başladığında onların suçları arasında şunu da sayar:

Zorbalık ettiniz, yattınız hizmetçi kadınlarımla,
bir de karıma talip oldunuz ben sağken.
(XXII.37-38, s. 353)

Yunanca metinde ilk dizedeki biaiōs sözcüğü “zorla” veya “şiddet yoluyla” anlamını taşır. Bunun taliplerin köle kadınları cinsel ilişkiye zorladığını mı, yoksa daha geniş anlamda Odysseus’un onlar üzerindeki hane otoritesini zorla ihlal ettiklerini mi ifade ettiği tartışmalıdır.[15] Her iki durumda da pasaj önemli bir gerilim yaratır: Taliplerin hizmetçi kadınlarla cinsel ilişkileri önce Odysseus’a karşı işledikleri suçlar arasında sayılırken, daha sonra on iki hizmetçi kadının taliplerle ilişkisi efendilerine karşı “sadakatsizliklerinin” kanıtı olarak değerlendirilir.

Fakat talipler öldürüldükten sonra bakış kadınlara döner. Eurykleia, konaktaki elli hizmetçi kadından on ikisinin “namussuzluk yolunu” tuttuğunu ve kendisiyle Penelopeia’yı umursamadığını söyler (XXII.417-425, s. 363). Kadınlara önce taliplerin cesetleri taşıtılır ve salon temizletilir; ardından Telemakhos onları dışarı çıkarır ve “temiz bir ölümle” ölmelerini istemediğini söyleyerek bir gemi halatıyla astırır (XXII.437-479, ss. 363-64).

Bu nedenle cezayı yalnızca efendiye karşı bir görev ihlalinin sonucu olarak okumak eksik kalır. Oikos yalnız hizmetçilerin emeği üzerinde değil, köle kadınların cinselliği ve bedenleri üzerinde de hak iddia eden bir kurum olarak görünür hale gelir.

Bu noktada hizmetçilerin davranışını yalnızca efendinin yokluğunda ortaya çıkan bir gözetim sorunu olarak açıklamak da yetersiz kalır. Zachary Gochenour, Odysseus’un yokluğunda hizmetçilerin davranışlarını ve özellikle Argos’un ihmalini modern iktisattaki principal-agent problemi üzerinden okur: efendi uzaktayken hizmetçinin davranışlarını gözlemlemek güçleşir ve hizmetçi efendinin çıkarlarıyla örtüşmeyen biçimde davranabilir.[16] Destanın kendisi ise aynı sahnede bundan daha karanlık bir açıklama sunar. Argos’un bakımsızlığından söz eden Eumaios şöyle der:

kul kısmı böyledir işte, ne yaparsın,
görmezler işlerini gereğince, başlarından gidince efendileri.
Kölelik günü çökmeyegörsün bir insanın omuzlarına,
engin bakışlı Zeus, erdeminin yarısını alır ondan.
(XVII.320-323, s. 291)

İlk iki dize Gochenour’un önerdiği gözetim sorununa gerçekten benzer. Fakat sonraki iki dize açıklamanın yönünü değiştirir. Sorun yalnızca efendinin yokluğunda hizmetçinin kaytarması değildir; köleliğin kendisi insanı eksilten, onun yetilerini ve toplumsal değerini aşındıran bir durum olarak tarif edilir. Üstelik bunu söyleyen Eumaios’un kendisi de bir köledir. Dolayısıyla Homerik oikos’ta mesele modern anlamda özgür taraflar arasındaki bir sözleşmenin iyi veya kötü uygulanması değildir. Kölelik, kişisel bağımlılık ve statü bu ilişkinin yapısal parçalarıdır.

Taliplerin yarattığı kriz de bu nedenle basit bir “gözetim eksikliği” değildir. Odysseus’un yokluğunda yalnızca hanenin kaynakları tüketilmez; karısına talip olunur, hizmetçi kadınlarla ilişkiye girilir ve Telemakhos’un otoritesi hiçe sayılır. Ekonomik, siyasal ve cinsel ihlal aynı noktada birleşir. Burada beklenen sadakat bir işveren ile çalışan arasındaki sözleşmeye değil, oikos’un kime ait olduğunu ve kimin buyurma hakkına sahip bulunduğunu belirleyen hiyerarşik düzene yöneliktir.

Bu nedenle Odysseus’un dönüşü de yalnızca tüketilmiş malların geri kazanılmasıyla tamamlanamaz. Oikos’un yeniden kurulması, onun içindeki otorite ilişkilerinin de yeniden kurulmasını gerektirir. Destanın son kitaplarında bu restorasyonun başlıca aracı ise şiddettir.

Nostos’un şiddeti

Böylece ilk yazıda tartıştığımız nostos kavramına başka bir açıdan dönebiliriz.

Odysseus’un eve dönüşü yalnızca İthake’ye ayak basmakla tamamlanmaz. Eş, baba, oğul, hane reisi ve kral olarak kendisini tanımlayan ilişkiler içindeki yerini yeniden kazanması gerekir. Ancak kaybedilmiş toplumsal dünyanın restorasyonu yalnız tanınma, kavuşma ve sadakat yoluyla gerçekleşmez. Çok yoğun şiddet gerektirir.

Taliplerin öldürülmesi bu şiddetin en görünür kısmıdır. İkinci yazıda onların ekonomik suçunun yalnız “fazla tüketmek” olmadığını söylemiştik. Kendi haneleri ve kendi malları olmasına rağmen Odysseus’un evine yerleşmiş, onun hayvanlarını kesmiş, şarabını içmiş ve servetini tüketmişlerdir. Sorun miktar değil, hak meselesidir. Yememeleri gereken şeyi yemektedirler. Bu ayrım, taliplerin öldürülmesi henüz başlarken daha da açık hale gelir. Eurymakhos, Antinoos’un ölümünden sonra Odysseus’a maddi bir tazminat önerir: konakta yenilen ve içilenlerin karşılığının ödeneceğini, ayrıca her talibin ayrı bir bedel vereceğini söyler (XXII.55-59). Odysseus ise talipler yalnız kendi mallarını değil, babalarının bütün servetini de verseler öldürmekten vazgeçmeyeceğini bildirir (XXII.60-4, s. 353). Burada maddi zararın hesaplanabilirliği ile ihlalin telafi edilebilirliği birbirinden ayrılır. Taliplerin tükettiği sürülerin, şarabın ve yiyeceklerin bir karşılığı olabilir; fakat oikos üzerindeki meşru otoritenin ihlali mübadele yoluyla kapatılamaz. Şiddet tam da bu noktada, ekonomik karşılığın sınırında başlar.[17]

Dougherty bu nedenle taliplerle Polyphemos arasında kurulan paralelliğe dikkat çeker. Kyklops da talipler de yememeleri gereken şeyi yer; ikisi de aşırı, sınır tanımaz tüketimle tanımlanır. Bu benzerlik, Odysseus’un taliplere uyguladığı şiddeti yabani ve düzen dışı bir gücün ortadan kaldırılması olarak anlatmaya yardımcı olur.[18]

vazo, müze, İnsan yapımı, sanat içeren bir resim Yapay zeka tarafından oluşturulmuş içerik yanlış olabilir.

Ixion Ressamı’na atfedilen MÖ yaklaşık 330 tarihli Campania kırmızı figürlü bu çan kraterinde Odysseus, Telemakhos ve Eumaios talipleri öldürürken betimlenir. Odysseus’un nostos’u burada eve varmakla değil, oikos üzerindeki otoritenin şiddet yoluyla yeniden kurulmasıyla tamamlanır. Louvre Müzesi, CA 7124. Wikimedia Commons. Kaynak

Fakat destan restorasyon şiddetini bütünüyle temizlemez. Talipler öldürüldükten sonra salon kanla kaplanır. Odysseus kana bulanmış bir aslana benzetilir. Ardından hizmetçi kadınlar asılır, Melanthios korkunç biçimde öldürülür ve nihayet hane kükürtle tütsülenerek arındırılır.

Dougherty bu nedenle Odysseus’un dönüşünü bir tür İthake’nin yeniden kuruluşu olarak okur. Nostos, eski düzenin basitçe kaldığı yerden devam etmesi değildir. Odysseus önce mevcut güç ilişkilerini zorla ortadan kaldırır, sonra evliliğini, hanesini ve otoritesini yeniden kurar. Ancak şiirin kurucu şiddeti meşrulaştırma çabası, o şiddetin kanlılığını tamamen görünmez kılamaz.[19]

Bu yeniden kuruluşun maddi bir boyutu da vardır. Penelopeia’yla yeniden kavuşmasının ertesi sabahı Odysseus, taliplerin yiyip tükettiği sürülerini nasıl yerine koyacağını da düşünür:

o azgın heriflerin yiyip tükettiği sürülerime;
gider toplarım yağmayla birçoğunu kendim,
geri kalanını Akhalar verir, gene dolar ağıllarım.
(XXIII.356-358, s. 374)

Dolayısıyla nostos, yalnızca hanenin meşru sahibinin geri dönmesiyle değil, tüketilmiş servetin yeniden biriktirilmesiyle de tamamlanır. Üstelik bu restorasyonun araçları da tarafsız değildir: bir kısmı yeni yağma yoluyla elde edilecek, kalanı ise Akhalardan alınacaktır. Şiddet böylece yalnız mevcut düzeni savunan bir araç değil, bozulan maddi düzenin yeniden kurulmasının da parçası haline gelir.

Fakat bu yeniden kuruluş kendi başına kapanmaz. Taliplerin akrabaları öç almak için silahlandığında Zeus, tarafların ant içerek barışmasını ve oğulların, kardeşlerin ölümünün “unutturulmasını” ister; ardından Athene savaşı zorla durdurur (XXIV.482-486, 542-548, ss. 387-89). Yunanca eklēsis, burada unutma veya unutturma anlamı taşır. Kan davasının sona ermesi, yalnız zaferi değil, işlenen şiddetin toplumsal hafızasının da silinmese dahi askıya alınmasını gerektirir.

Bu nokta dizinin başından beri izlediğimiz soruya bizi yeniden götürür. İktisadi düzen, kimin ürettiğini, kimin tükettiğini, kimin pay aldığını ve kimin ne üzerinde hak iddia edebileceğini belirleyen kurumlardan oluşuyorsa, bu hakların sınırında zor kullanma yetkisi de vardır.

Gömülülüğün karanlık yüzü

Üç yazının sonunda başladığımız yere biraz farklı biçimde dönmüş oluyoruz.

Odysseia’nın iktisadi dünyasını yalnız kıt kaynaklar arasında tercih yapan bireylerin dünyası olarak okumak yetersizdir. İnsanlar elbette hesap yapar, tercih eder, risk alır ve maddi çıkarlarını gözetirler. Fakat bu eylemlerin anlamını belirleyen kurumlar vardır: oikos, akrabalık, xenia, armağan, din, statü ve siyasal otorite.

Aynı şekilde bu dünyayı yalnız “piyasasız” diye tanımlamak da yeterli değildir. Euryalos’un açıkça küçümsediği tüccarlar vardır. Fenikyeli gemiciler bir yıl boyunca mal toplayıp gemilerini doldurur. Metal, kumaş ve mücevher dolaşıma girer. Phaidimos gibi bir Fenikyeli kral armağan ekonomisinin içinde hareket ederken, başka Fenikyeliler kazanç için insan taşır. Eurykleia’nın değeri yirmi sığır olarak biçilir. Eumaios bir çocukken potansiyel kâr kaynağına dönüşür.

Dolayısıyla mesele mübadelenin varlığı veya yokluğu değildir. Mesele, piyasa mübadelesinin maddi hayatı düzenleyen egemen ilke olup olmadığıdır. Eski Yakındoğu ticaretinin nasıl yorumlanacağı üzerine süregelen tartışmaların da gösterdiği üzere, yoğun ticaret, kâr arayışı ve karmaşık sözleşmelerin varlığından bu sorunun cevabı kendiliğinden çıkmaz. Bresson’ın daha sonraki Yunan dünyasındaki piyasa kurumlarına yaptığı vurgu da “gömülü ekonomi”yi “mübadeleden yoksun ekonomi” ile özdeşleştirmemek gerektiğini hatırlatır.[20]

Ve son olarak, ekonominin topluma gömülü olduğunu söylemek ona ahlaki bir üstünlük atfetmek anlamına gelmez. Çünkü insanların içine gömüldüğü toplumsal ilişkiler de eşitsiz olabilir. Oikos aidiyet sağlar ama efendi ile köleyi aynı konuma yerleştirmez. Armağan dostluk yaratabilir ama statü farklarını da yeniden üretebilir. Hane geçimi örgütler ama kadınların ve kölelerin emeğine dayanır. Nostos kaybedilmiş toplumsal dünyayı yeniden kurar ama bu yeniden kuruluş şiddetle tamamlanır.

Belki de Odysseia’nın iktisadi dünyasının bize bıraktığı en önemli ders budur: Ekonomi toplumdan ayrı değildir. Fakat toplumun içinde olmak, iktidarın dışında olmak demek değildir.

Odysseus sonunda İthake’ye döner. Evinin, toprağının, yatağının ve toplumsal kimliğinin yeniden sahibi olur. Fakat onun geri döndüğü oikos, yalnız özlenen bir yuva değildir. Üreten, paylaştıran, koruyan ve aidiyet sağlayan bir kurum olduğu kadar, sahip olanlarla sahip olunanları, buyuranlarla hizmet edenleri birbirinden ayıran bir iktidar düzenidir.

İthake’ye dönüşün iktisadı da tam burada tamamlanır.

–HİTAM–

Kapak görseli:

Kaynak: Rijksmuseum. James Neagle’ın John Flaxman’ın tasarımından 1805’te yaptığı Ulysses Killing the Suitors başlıklı baskıda Odysseus, Telemakhos’un yardımıyla talipleri öldürürken betimlenir. Yayıyla karşısındaki silahlı gruba yönelen Odysseus ile yerde yatan bedenler, nostos’un yalnız eve dönüşü değil, oikos üzerindeki otoritenin şiddet yoluyla yeniden kurulmasını da görünür kılar. Kâğıt üzerine asit yedirme ve noktalama baskı. Rijksmuseum, Amsterdam, RP-P-1975-75-72. Kamu malı.

Kaynakça

Aviles, Domingo. “Are the Suitors in the Odyssey Guilty of Rape? A Linguistic Analysis.” Dike 21 (2018): 3-18.

Barjamovic, Gojko, Thomas Chaney, Kerem Coşar ve Ali Hortaçsu. “Trade, Merchants, and the Lost Cities of the Bronze Age.” Quarterly Journal of Economics 134, no. 3 (2019): 1455-1503.

Bresson, Alain. The Making of the Ancient Greek Economy: Institutions, Markets, and Growth in the City-States. Çev. Steven Rendall. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2016.

Dale, Gareth. “‘Marketless Trading in Hammurabi’s Time’: A Re-appraisal.” Journal of the Economic and Social History of the Orient 56 (2013): 159-188.

Dougherty, Carol. The Raft of Odysseus: The Ethnographic Imagination of Homer’s Odyssey. New York: Oxford University Press, 2001.

Finley, M. I. The World of Odysseus. Harmondsworth: Penguin Books, 1979.

Gochenour, Zachary. “Teaching The Odyssey in Economics.” Econlib, 7 Şubat 2022. https://www.econlib.org/library/columns/y2022/gochenourodyssey.html.

Homeros. Odysseia. Çev. Azra Erhat ve A. Kadir. 21. basım. İstanbul: Can Yayınları, 2008.

Mayhew, Anne, Walter C. Neale ve David W. Tandy. “Markets in the Ancient Near East: A Challenge to Silver’s Argument and Use of Evidence.” Journal of Economic History 45, no. 1 (1985): 127-134.

Nafissi, Mohammad. Ancient Athens and Modern Ideology: Value, Theory and Evidence in Historical Sciences. Bulletin of the Institute of Classical Studies, Supplement 80. London: Institute of Classical Studies, School of Advanced Study, University of London, 2005.

Polanyi, Karl. The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time. 2. basım. Boston: Beacon Press, 2001. İlk basım 1944.

Notlar

  1. Karl Polanyi, The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time, 2. basım (Boston: Beacon Press, 2001), 53-55. ↑
  2. M. I. Finley, The World of Odysseus, (Harmondsworth: Penguin Books, 1979), 66-73. Polanyici yaklaşımın ‘piyasa yokluğu’ biçiminde aşırı genelleştirilmesine yönelik eleştiriler için bkz. Mohammad Nafissi, Ancient Athens and Modern Ideology: Value, Theory and Evidence in Historical Sciences (London: Institute of Classical Studies, 2005), 180-88, 254-55. Bu eleştiri özellikle Klasik Atina bakımından önemlidir ve burada Homerik dünyanın bütün antik Yunan ekonomisini temsil ettiği varsayılmamaktadır. ↑
  3. Gareth Dale, “‘Marketless Trading in Hammurabi’s Time’: A Re-appraisal,” Journal of the Economic and Social History of the Orient 56 (2013): 159-88, özellikle 160-63, 168-76. Dale’in Mezopotamya üzerine yürüttüğü tartışma, burada Homerik dünyanın doğrudan tarihsel kanıtı olarak değil, ticaretin varlığı ile piyasa sisteminin varlığını birbirinden ayırmaya yarayan karşılaştırmalı bir kavramsal çerçeve olarak kullanılmaktadır. ↑
  4. Gojko Barjamovic, Thomas Chaney, Kerem Coşar ve Ali Hortaçsu, “Trade, Merchants, and the Lost Cities of the Bronze Age,” Quarterly Journal of Economics 134, no. 3 (2019): 1455-1503, özellikle 1455-57. Çalışmanın esas amacı bu ticaret ağını yapısal bir gravity modeliyle çözümlemek ve kayıp kentlerin yerlerini tahmin etmektir. ↑
  5. Anne Mayhew, Walter C. Neale ve David W. Tandy, “Markets in the Ancient Near East: A Challenge to Silver’s Argument and Use of Evidence,” Journal of Economic History 45, no. 1 (1985): özellikle 128-31. Yazarlar fiyat değişikliklerinin ve çift yönlü ticaretin varlığının kendi başına öz-düzenleyici bir piyasa sistemini kanıtlamadığını; bunun için üretim miktarlarının, kaynak kullanımının ve geçimin fiyat sinyallerine sistematik biçimde bağlı olduğunun gösterilmesi gerektiğini savunurlar. ↑
  6. Mayhew, Neale ve Tandy, “Markets in the Ancient Near East,” 129-30. Finley’in Homerik kahramanları da statü kaygılarının yanı sıra son derece çıkarcı ve kazanç gözeten aktörler olarak tasvir ettiğini hatırlatırlar. ↑
  7. Finley, The World of Odysseus, 69-73. ↑
  8. Carol Dougherty, The Raft of Odysseus: The Ethnographic Imagination of Homer’s Odyssey (New York: Oxford University Press, 2001), 43-50. ↑
  9. Dougherty, The Raft of Odysseus, 112-20, 146. ↑
  10. Dougherty, The Raft of Odysseus, 46-47. ↑
  11. Erhat ve Kadir bazı ekonomik ifadeleri modern Türkçede “para” ile karşılamaktadır. VIII.159-164’teki “yolcuların vereceği para” ifadesinin Yunanca aslında doğrudan “para” karşılığı yoktur; I.430’daki kteatessin de daha genel olarak “mallar/servet” anlamına gelir. Bu nedenle çevirideki “para” sözcüğünü kendi başına parasallaşmış bir piyasa ekonomisinin kanıtı olarak okumamak gerekir. ↑
  12. Finley, The World of Odysseus, 56-61. ↑
  13. Dougherty, The Raft of Odysseus, 29-32. ↑
  14. Kefen hilesi Odysseia’da üç kez anlatılır: II. kitapta Antinoos’un, XIX. kitapta Penelopeia’nın kendi, XXIV. kitapta ise ölmüş talip Amphimedon’un ağzından. Tekrar, aynı olayı farklı bakış açılarından yeniden kurar. Taliplerin “bizi kandırdı” biçimindeki suçlaması, Penelopeia’nın anlatısında kendi hareket alanını yaratma stratejisine dönüşür; XXIV. kitapta ise Amphimedon’un Hades’teki anlatısının hemen ardından Agamemnon’un Penelopeia’nın sadakatini ve kalıcı kleos’unu övmesiyle, başlangıçtaki suçlama paradoksal biçimde onun şöhretinin kanıtı haline gelir. ↑
  15. Domingo Aviles, “Are the Suitors in the Odyssey Guilty of Rape? A Linguistic Analysis,” Dike 21 (2018): 3-18, özellikle 6-11, 17-18. Aviles, XXII.37’deki Yunanca ifadenin bütün hizmetçi kadınları kapsamak zorunda olmadığını ve cinsel şiddete maruz kalan kadınlarla taliplerle kendi istekleriyle ilişki kurdukları belirtilen on iki kadının farklı gruplar olabileceğini savunur. Bu yorum, şiirdeki görünür çelişkiye filolojik bir çözüm önerse de köle kadınların rızasının hangi iktidar ilişkileri içinde değerlendirilebileceği sorusunu ortadan kaldırmaz. ↑
  16. Zachary Gochenour, “Teaching The Odyssey in Economics,” Econlib, 7 Şubat 2022, “Agency Dilemma” bölümü. ↑
  17. Erhat ve Kadir XXII.57’deki eeikosaboion ifadesini “yüz öküzlük” olarak çevirir; Yunanca sözcük ise “yirmi sığır değerinde” anlamındadır. Aynı sığır-temelli değer ölçüsünün Eurykleia’nın değerinin ifade edildiği I.431’de de kullanılması dikkat çekicidir. ↑
  18. Dougherty, The Raft of Odysseus, 164-68. ↑
  19. Dougherty, The Raft of Odysseus, 166-70. Dougherty’nin ‘Ithaca re-founded’ okuması, Odysseus’un dönüşünü kelimenin gerçek anlamıyla yeni bir kolonizasyon olarak değil, dönüş ve iktidarın yeniden kurulmasının şiirde kurucu şiddet ve yeniden kuruluş imgeleriyle anlatılması olarak ele alır. ↑
  20. Alain Bresson, The Making of the Ancient Greek Economy: Institutions, Markets, and Growth in the City-States, çev. Steven Rendall (Princeton, NJ: Princeton University Press, 2016), 1-20. ↑

Kapak görseli: Rijksmuseum. James Neagle’ın John Flaxman’ın tasarımından 1805’te yaptığı Ulysses Killing the Suitors başlıklı baskıda Odysseus, Telemakhos’un yardımıyla talipleri öldürürken betimlenir. Yayıyla karşısındaki silahlı gruba yönelen Odysseus ile yerde yatan bedenler, nostos’un yalnız eve dönüşü değil, oikos üzerindeki otoritenin şiddet yoluyla yeniden kurulmasını da görünür kılar. Kâğıt üzerine asit yedirme ve noktalama baskı. Rijksmuseum, Amsterdam, RP-P-1975-75-72. Kamu malı.

Önerilen Alıntı: Alıntıyı Kopyala
Aytek Soner Alpan (2026). Odysseia’nın İktisadi Dünyası – İthake’ye Dönüşün İktisadı (III): Ticaret, Kölelik ve Şiddet. Katman Portal. https://katmanportal.com/doi/10.5281/zenodo.24296637
  • Orta Doğu Teknik Üniversitesi Fizik Bölümü’nden lisans derecesini, ODTÜ İktisat Bölümü’nden yüksek lisans derecesini aldı. University of California, San Diego’da tarih doktorasını tamamladı. Çalışmaları 1923 Türk-Yunan nüfus mübadelesi, zorunlu yer değiştirme ve iktisadi sonuçları, muhacir/mülteci deneyimi, Osmanlı İmparatorluğu ve Yunanistan’daki Türkçe konuşan Ortodoks topluluklar ile tarih, hafıza ve tarihyazımı ekseninde yoğunlaşır. Μουχατζηρναμέ / Muhacirname: Poetry’s Voice for the Karamanlidhes Refugees kitabının eş-editörüdür. Tatavla üzerine yayımladığı kitabında, 1929 Tatavla Yangını’nı merkeze alarak semtin dönüşümünü, kentsel hafızanın nasıl yeniden kurulduğunu ve yangının kentsel mekânın millileştirilmesi sürecindeki rolünü tarihsel bir çerçevede tartışır. Halen British Institute at Ankara (BIAA) bünyesinde doktora-sonrası araştırmacı olarak çalışmakta ve ODTÜ İktisat Bölümü’nde yarı zamanlı öğretim görevlisi olarak ders vermektedir.

    Diğer Yazıları
Yapay Zeka Kullanımı Beyanı
Dil bilgisi, anlam bozukluğu ve noktalama kontrolü

Yazar, yapay zekâ araçlarını yukarıda belirttiği kapsamda bilimsel yayın etiğine bağlı kalarak kullandığını beyan etmektedir. Yapay zekâ desteğiyle üretilen içeriklerin tüm sorumluluğu yazara aittir.