Metriklerin Epistemolojik Siyaseti ve “Radikal Basitleştirme” (III)

Bu son yazıda istatistiklerdeki görünmezliklerin politika yapımında nelere yol açtığı ve alternatif ölçüm önerilerinin avantajlarına ve sınırlılıklarına odaklanacağız.

İlk yazıda istatistiksel göstergelerin tarafsız birer ayna değil, Broome ve Quirk’ün (2015) “radikal basitleştirme” kavramıyla anlattığı gibi belirli güç ilişkilerini yeniden üreten politik yapılar olduğunu tartışmıştık. İkinci yazıda bu çerçeveyi TÜİK’in çocuk emeği verisine uygulayarak dört görünmezlik ekseni gösterdik: referans haftasının mevsimselliği, “kurumsal olmayan nüfus” sınırı, ADNKS temelli örneklem çerçevesi ve MESEM’in “eğitim” kategorisi. Bu son yazıda bu görünmezliklerin politika yapımına nasıl yansıdığına ve alternatif ölçüm önerilerinin neler sunabileceğine bakıyoruz.

Görünmezlik nasıl politikaya dönüşür?

Jacqueline Best’in (2017) ölçüm odaklı yönetişim üzerine tespiti burada belirleyici: kurumsal dikkat ve kaynaklar, kolayca ölçülebilen sonuçlara yönelir. Bu mantığı çocuk emeği alanına taşıdığımızda, kamu bütçesinin, denetim kapasitesinin ve kurumsal dikkatin de ölçülebilen alana aktığını, ölçülmeyen nüfusun ise politikanın tasarım aşamasında hiç var olmadığını söyleyebiliriz. Gezici tarım işçisi çocukların büyüklüğü bilinmediği için bu gruba yönelik mobil eğitim ya da sağlık hizmeti, resmi bir nüfus tahminine dayanarak planlanamaz; hizmet, ancak kimi zaman yapılan küçük ölçekli saha çalışmalarının tahminlerine yaslanır. Suriyeli çocukların çalışma durumuna ilişkin bilgi ise ulusal işgücü istatistiklerinden değil, ikinci yazıda andığımız türden ayrı ve süreksiz araştırmalardan gelir; bu da izlemenin sürekliliğini ve karşılaştırılabilirliğini zayıflatır.

Görünmezliğin politikaya bir başka yansıması, ölçüm rejiminin mevzuat rejimiyle birbirini beslemesidir. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 4. maddesi, 50 veya daha az işçi çalıştıran tarım ve ormancılık işlerini kanunun kapsamı dışında bırakır (4857 sayılı İş Kanunu, 2003, m. 4). Bu istisna, istatistiğin gezici tarım işçisi çocukları görmemesiyle aynı mantıkla çalışır: görülmeyen denetlenmez, denetlenmeyen de görünür olmaz. Mevsimlik gezici tarım işçileri için ise idari bir kayıt altyapısı bulunmaktadır: 2017/6 sayılı Başbakanlık Genelgesi, merkezî bilgi sistemi olarak e-METİP’i ve il eylem planlarında yaş ve cinsiyete göre sayısal veri sunulmasını öngörmüş (T.C. Başbakanlık, 2017), 2024’te ise bu alanda yeni bir Cumhurbaşkanlığı genelgesi yayımlanmıştır (T.C. Cumhurbaşkanlığı, 2024). Dolayısıyla asıl soru idari kaydın var olup olmadığı değil, bu kaydın ulusal çocuk işçiliği istatistiğiyle nasıl ilişkilendirileceğidir.

MESEM örneği ise Campbell Yasası’nın somut bir uygulamasıdır: Campbell’a (1979) göre bir niceliksel sosyal gösterge karar alma süreçlerinde ne kadar çok kullanılırsa, bozulma baskılarına o kadar açık hale gelir ve izlemesi gereken toplumsal süreçleri bozma eğilimi taşır. Örgün eğitime kayıtlı çocuk sayısı bir başarı ölçütü olduğunda, MESEM kayıtlarındaki artış “okullaşma başarısı” olarak raporlanabilir. İkinci yazıda gösterdiğimiz gibi aynı artış, başka bir kategoriyle bakıldığında çocuk işçiliğindeki büyümenin ifadesidir. Burada ters teşvik, istatistiğin kendisinin çocuk emeğini “eğitim” başlığına çekmeyi ödüllendirmesidir.

Son olarak, 2024 bülteninde yer alan çocuk işsizliği verisinin 2025 bülteninden sessizce çıkarılması, görünürlüğün kurumsal bir yayın kararı olduğunu gösteriyordu. 2024 bülteni, 15-17 yaş grubunda işgücüne dahil 970 bin çocuktan 101 binini işsiz olarak kaydederken (TÜİK, 2025; Evrensel, 2025 18 Nisan), Nisan 2026’da yayımlanan 2025 bülteni işgücü, istihdam ya da işsizlik başlığı altında herhangi bir veri içermemektedir (TÜİK, 2026). Bu karar, kamuoyu denetiminin dayandığı veriyi ortadan kaldırarak hesap verebilirliği de azaltır.

Veriyi birleştirmek neden zordur?

Bu noktada akla gelen çözüm, eksik görünen alanları başka kaynaklarla tamamlamaktır. Ancak her veri kaynağı, Desrosières’in (2001) vurguladığı gibi kendi tanımları, örneklem çerçevesi ve referans dönemiyle inşa edilir; farklı kaynakları yan yana koymak çoğu zaman aynı olguyu iki ayrı açıdan değil, iki ayrı olguyu ölçmek anlamına gelir. İkinci yazıda aktardığımız 1 milyon 474 binlik toplam bile (İSİG Meclisi, 2025), TÜİK’in 15-17 yaş işgücü rakamı (içinde işsiz olan 101 bin çocuk da vardır) ile MESEM’e kayıtlı 504 bin çocuğu toplamayı, yani “çocuk işçi” tanımını esnetmeyi gerektirir ve bu esnetme başlı başına bir metodolojik tercihtir (Evrensel, 2025 18 Nisan). Akademik çalışmalarda da farklı anketleri, idari kayıtları ve saha verilerini eşleştirmek; değişken tanımlarının, kodlama şemalarının, birim düzeylerinin ve zaman dilimlerinin uyuşmaması yüzünden zahmetli ve çoğu zaman tartışmalıdır. Dolayısıyla veri birleştirme teknik bir işlem değil, hangi tanımın geçerli sayılacağına dair yeni bir radikal basitleştirme kararıdır.

Alternatif ölçümler neler sunabilir?

Alternatif ölçüm tartışmasında üç düzey ayırt etmek yararlı olacaktır: uluslararası standartlar, sivil toplumun karşı-istatistikleri ve tarihsel olarak başka bir muhasebe mantığı deneyen girişimler.

Uluslararası düzeyde Uluslararası Çalışma İstatistikçileri Konferansı (ICLS) kararları, istatistiksel kategorilerin sabit olmadığını, uluslararası bir konferansta alınan kararlarla yeniden tanımlandığını gösteren kurumsal bir arşiv sunar. Bu, ölçüm kapsamının değişmez bir teknik zorunluluk değil, müzakere edilebilir bir tercih olduğunun kurumsal kanıtıdır. Örneğin 2013 tarihli 19. ICLS kararı, çalışmayı cinsiyet ve yaştan bağımsız olarak, başkaları ya da kişinin kendi kullanımı için mal üretmeye veya hizmet sunmaya yönelik her faaliyet olarak tanımlamış (çocukların yaptığı iş de bu tanıma dahildir); istihdamı ise yalnızca nakdi ya da ayni ücret veya kâr karşılığı yapılan iş olarak daraltmıştır (ILO, 2013, par. 6 ve 10). Kendi kullanımı için üretim, gönüllü çalışma ve ücretsiz stajyerlik ise istihdamdan ayrılarak ayrı çalışma biçimleri olarak tanımlanmıştır. Bu ayrımın etkisi iki yönlüdür: 1982 tarihli çerçeveye kıyasla, kendi kullanımı için üretimin yaygın olduğu ülkelerde istihdam oranları daha düşük, işsizlik ve diğer işgücü yetersiz kullanımı oranları daha yüksek çıkar. Yani bir kategorinin yeniden çizilmesi görünür olanı hem genişletebilir hem daraltabilir; ölçüm standartlarının kendisi de bir tür radikal basitleştirmedir. Türkiye bağlamında aynı çerçeve iki soruyu sorulabilir kılar: aile tarımında çocukların hanenin kendi tüketimi için yaptığı işler ile MESEM’de öğrencilerin işletmelerdeki fiili üretim katkısı hangi çalışma biçimi altında kaydedilmektedir?

2008 tarihli 18. ICLS kararı ise çocuk işçiliği için ayrı bir kavramsal hiyerarşi kurar. ILO’nun bu karara dayanan ölçüm çalışmalarında hedef nüfus 5-17 yaş grubudur ve çocuk işçiliği, çalışan çocukların daha dar bir alt kümesi olarak, asgari yaşın altında çalışanlar ile en kötü biçimlerde çalışanlardan oluşur; izin verilen hafif işler bunun dışında kalır (ILO, 2008; Diallo vd., 2010). Bu hiyerarşi, ÇİA gibi anketlerin yalnızca “çalışan çocuk” sayısını değil, hangi çalışmanın “çocuk işçiliği” sayıldığını da bir tanım kararı olarak açıklamasını gerektirir. Ancak bu standartlar ikinci yazıda tartıştığımız dışlamaları kendiliğinden gidermez: ILO’nun küresel tahminlerinde de ekonomik faaliyet, okul yılı içinde seçilen bir referans haftasına göre ölçülmüştür (Diallo vd., 2010, s. 19). Dolayısıyla uluslararası standartların işlevi, tek bir doğru ölçüm sunmaktan çok, ulusal istatistiğin hangi tanım ve kapsam tercihlerini yaptığını açıklamaya zorlayan ortak bir karşılaştırma zemini sağlamaktır.

Sivil toplum düzeyinde Türkiye’de zaten karşı-istatistik üretimi var. İSİG Meclisi, çocuk işçi ölümlerini ağırlıklı olarak ulusal gazetelerden (yaklaşık yüzde 71), geri kalanını aile, iş arkadaşı ve yerel basın kaynaklarından derleyerek kayıt altına alıyor; 2025 için en az 94 çocuk işçi ölümü saptayan rapora göre Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı yılda genellikle 13-14 çocuk işçi ölümü kaydediyor ve resmi rakamlar gerçeği yansıtmıyor (Bianet, 2026). DİSK-AR’ın geniş tanımlı işsizlik göstergesi ise resmi işsizlik rakamına zamana bağlı eksik istihdamı, iş aramayan ama çalışmaya hazır olanları ve mevsimlik çalışanları ekleyerek daha geniş bir tablo sunuyor (DİSK-AR, 2021). Enflasyon alanında ENAG’ın alternatif ölçümü ise, karşı-istatistiğin yalnızca teknik değil kurumsal ve hukuki bir mücadele alanı da olduğunu hatırlatıyor: TÜİK, ENAG ve yöneticisi aleyhine, yayımlanan enflasyon rakamlarının kurumun itibarını zedelediği gerekçesiyle dava açmış, Ankara 15. Asliye Hukuk Mahkemesi ise 3 Kasım 2022’de davanın reddine karar vermiştir (Cumhuriyet, 2022). Sivil toplumun üretimi resmi istatistiğin yerini almaz; ancak resmi serinin neyi dışarıda bıraktığını sürekli görünür tutar.

Tarihsel olarak ise Sovyet deneyiminden iki örnek hatırlanabilir: ulusal muhasebe alanında Maddi Ürün Sistemi (MPS) ve 1920’lerin zaman bütçesi ile köylü ekonomisi araştırmaları.

İlki, ilk yazıda eleştirdiğimiz “fiyat-değer eşitlenmesi” sorununa kendi çerçevesinde yanıt arayan MPS’dir. MPS, merkezi planlı ekonomilerde onlarca yıl makroekonomik analiz ve planlama için kullanılmış; ekonomiyi, ulusal gelirin yaratıldığı maddi üretim alanı (sanayi, tarım, inşaat, yük taşımacılığı vb.) ile maddi olmayan alana ayırmış ve hizmetlerin büyük bölümünü “üretken olmayan” sayarak ulusal dengenin büyük ölçüde dışında bırakmıştır (Belkindas, 2004). Değer yaratımını maddi üretim alanıyla sınırlayan bu tasarım, GSYH’nin fiyat ile değeri eşitleyen mantığından farklı bir başlangıç noktası sunar. Bizim açımızdan önemli olan, MPS’nin her sorunu çözmesi değil, neyin “üretim” sayılacağının tek bir doğal sınırı olmadığını, hem MPS’nin hem de Ulusal Hesaplar Sistemi’nin (SNA) konvansiyonel sınırlar çizdiğini göstermesidir. Elbette MPS de hizmetleri dışlayarak kendi görünmezliklerini üretmiştir; ancak bu, görünürlüğün farklı biçimlerde tasarlanabileceğini göstermesini ortadan kaldırmaz.

İkinci örnek, 1920’lerde Stanislav Strumilin’in öncülük ettiği zaman bütçesi çalışmalarıdır. Strumilin 1922-1924 arasında büyük ölçekli zaman bütçesi araştırmalarını başlatmış; bu çalışmalar Rus işçi ve köylüsünün günlük faaliyetlerini dakika düzeyinde kayda geçirmeye dayanmıştır (Sobolevskaya, 2021).

Aleksandr Çayanov’un köylü hanelerine ilişkin analizi de bu çizgide okunabilir. Çayanov’a göre köylü hanesi, ücretli emek kullanan kapitalist işletmeden farklı bir mantıkla çalışır: üretim kâr maksimizasyonuna değil, hane üyelerinin tüketim ihtiyaçları ile emek zahmeti arasındaki dengeye dayanır ve aile emeği esnek biçimde kullanılır (Chayanov, 1966; Shanin, 1986). Bu çerçeve, aile içi tarım emeğini ücret kategorisine zorlamadan kavramsallaştırmanın bir yolunu sunar. Bu iki örnek, günümüz tarım çocuk işçiliğini ölçme sorununa doğrudan reçete sunmaz; ama aile temelli ve mevsimsel emeğin ücretli emek kalıbının dışında da kavramsallaştırılabildiğini gösterir.

Bu önerilerin bir sınırı da şudur: alternatif ölçümler yeni bir tarafsızlık iddiası taşıdığında aynı hataya düşer. İSİG Meclisi’nin hesabı, DİSK-AR’ın göstergesi ya da herhangi bir tamamlayıcı endeks, kendi tanım seçimlerini ve dışlamalarını beraberinde getirir. Bu yüzden önerimiz tek bir “doğru” ölçüm değil, her ölçümün kapsam dışı bıraktıklarını açıkça beyan eden, birden fazla gösterge setinin birlikte yayımlanması ve ham mikro verinin araştırmacılara ve kamuya açılmasıdır. Resmi istatistiğin kapsamında olmayan grupların (gezici tarım işçisi çocuklar, geçici koruma statüsündeki çocuklar, MESEM’liler) yayın metninde adıyla anılması ve mümkünse tahmini büyüklüklerinin not edilmesi, en mütevazı ama en uygulanabilir adımdır.

Sonuç

Üç yazının ortak sonucu şu: ölçüm nötr değildir; bu nötr-olmayış, TÜİK çocuk emeği verisinde dört ayrı eksende somut karşılık bulur ve bu görünmezlikler denetim, kaynak tahsisi ve hesap verebilirlik üzerinden politikaya dönüşür, tamamlayıcı veri üretimi ise yeni tanım kararları gerektirdiği için kolay bir çıkış değildir. Ölçüm nötr olamıyorsa, neyin ölçüleceği yalnızca teknik uzmanların değil, etkilenen toplulukların ve kamuoyunun da söz sahibi olduğu bir alan olmalıdır. Görünürlük, bir metodoloji meselesi olduğu kadar bir hak talebidir.

Kaynakça

Belkindas, M. V. (2004). Material Product System. J. R. Millar (Ed.), Encyclopedia of Russian History içinde. Macmillan Reference USA. https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/material-product-system

Best, J. (2017). The Rise of Measurement-driven Governance: The Case of International Development. Global Governance, 23(2), 163-181. https://brill.com/view/journals/gg/23/2/article-p163_3.xml

bianet. (2026, 31 Ocak). Çocuk emeğinin bedeli: 2025’te 94 çocuk iş cinayeti. https://bianet.org/haber/cocuk-emeginin-bedeli-2025te-94-cocuk-is-cinayeti-316211

Broome, A., & Quirk, J. (2015). The politics of numbers: the normative agendas of global benchmarking. Review of International Studies, 41(5), 813-818. https://doi.org/10.1017/S0260210515000339

Campbell, D. T. (1979). Assessing the impact of planned social change. Evaluation and Program Planning, 2(1), 67-90. https://doi.org/10.1016/0149-7189(79)90048-X

Chayanov, A. V. (1966). The Theory of Peasant Economy (D. Thorner, B. Kerblay, & R. E. F. Smith, Eds.). Richard D. Irwin. (Orijinal eser 1925’te yayımlanmıştır.)

Cumhuriyet. (2022, 3 Kasım). Son dakika: TÜİK’in ENAG’a açtığı dava sonuçlandı. https://www.cumhuriyet.com.tr/ekonomi/son-dakikatuikin-enaga-actigi-dava-sonuclandi-1999294

Desrosières, A. (2001). How real are statistics? Four possible attitudes. Social Research, 68(2), 339-355. https://www.jstor.org/stable/i40043714

Diallo, Y., Hagemann, F., Etienne, A., Gurbuzer, Y., & Mehran, F. (2010). Global child labour developments: Measuring trends from 2004 to 2008. International Labour Office, IPEC/SIMPOC. https://webapps.ilo.org/public/libdoc/ilo/2010/110B09_60_engl.pdf

DİSK-AR. (2021). İşsizlik ve İstihdamın Görünümü Raporu, Mayıs 2021. DİSK Araştırma Merkezi. https://arastirma.disk.org.tr/wp-content/uploads/2021/05/ISSIZLIK-VE-ISTIHDAMIN-GORUNUMU-MAYIS-2021.pdf

Evrensel. (2025, 18 Nisan). TÜİK 2024 Çocuk İstatistiklerini açıkladı: 15-17 yaş arası çocukların neredeyse yüzde 25’i işçi. https://www.evrensel.net/haber/550469/tuik-2024-cocuk-istatistiklerini-acikladi-15-17-yas-arasi-cocuklarin-neredeyse-yuzde-25i-isci

ILO. (2008). Resolution concerning statistics of child labour. 18. Uluslararası Çalışma İstatistikçileri Konferansı, Cenevre, 24 Kasım-5 Aralık 2008. https://www.ilo.org/global/statistics-and-databases/standards-and-guidelines/resolutions-adopted-by-international-conferences-of-labour-statisticians/WCMS_112458/lang–en/index.htm

ILO. (2013). Resolution concerning statistics of work, employment and labour underutilization. 19. Uluslararası Çalışma İstatistikçileri Konferansı, Cenevre, Ekim 2013. https://cepal.org/sites/default/files/courses/files/5._19th_icls_resolution.pdf

İSİG Meclisi. (2025). TÜİK 2024 Çocuk İstatistiklerini açıkladı: 15-17 yaş arası çocukların neredeyse yüzde 25’i işçi. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi. https://www.isigmeclisi.org/21250-tuik-2024-cocuk-istatistiklerini-acikladi-15-17-yas-arasi-cocuklarin

Shanin, T. (1986). Chayanov’s message: Illuminations, miscomprehensions, and the contemporary “development theory”. A. V. Chayanov, The Theory of Peasant Economy içinde. University of Wisconsin Press. https://eng.yabloko.ru/Books/Shanin/chayanov.html

Sobolevskaya, O. (2021, 19 Ekim). Everything according to plan: Soviet time management, from accelerating time during the GOELRO era to slowing it down during stagnation. IQ HSE. https://iq.hse.ru/en/news/519266082.html

TÜİK. (2025). İstatistiklerle Çocuk, 2024 (Haber Bülteni). Türkiye İstatistik Kurumu.

TÜİK. (2026). İstatistiklerle Çocuk, 2025 (Haber Bülteni, 20 Nisan 2026). Türkiye İstatistik Kurumu. https://www.alomaliye.com/2026/04/20/istatistiklerle-cocuk-2025/

Mevzuat ve resmî belgeler

4857 sayılı İş Kanunu. (2003). Resmî Gazete, 10 Haziran 2003, Sayı: 25134. https://alomaliye.com/2003/06/10/is-kanunu-4857-sayili-kanun/

Başbakanlık. (2017). Mevsimlik tarım işçileri ile ilgili 2017/6 sayılı Başbakanlık Genelgesi. Resmî Gazete, 19 Nisan 2017, Sayı: 30043. https://alomaliye.com/2017/04/19/mevsimlik-tarim-iscileri-ile-ilgili-20176-sayili-basbakanlik-genelgesi/

Cumhurbaşkanlığı. (2024). 2024/5 sayılı Mevsimlik Tarım İşçileri Genelgesi. Resmî Gazete, 27 Nisan 2024, Sayı: 32529. https://leap.unep.org/en/countries/tr/national-legislation/circular-no-20245-seasonal-agricultural-workers