“Sermayenin Hikayesi”: David Harvey’in Yeni Kitabı Üzerine

David Harvey’in yeni kitabı The Story of Capital üzerine yazılan bu tanıtım yazısı, özellikle kâr oranlarının düşme eğilimi ile kâr kütlesinin artışı arasındaki ilişkiye ve bu ilişkinin Marksist kriz teorileri açısından önemine odaklanıyor.

Bu yılın başında David Harvey’in yeni kitabı The Story of Capital yayımlandı. Bu kitap, Harvey’in yarım yüzyılı aşkın süredir Marx’ın külliyatını yorumlama ve öğretme çabasının bir tür toplamı niteliğinde. Harvey, bu birikimi genel okura açarken Marx’ın düşüncesini yalnızca akademinin konusu olmaktan çıkarıp günümüz kapitalizmini anlamak ve değiştirmek isteyenlerin kullanabileceği bir araç olarak sunuyor. Önsözde kitabı, insanların sermayenin hikâyesini hem kişisel hem de politik düzeyde anlamalarına ve bu anlayıştan hareketle dünyayı değiştirme çabasına katkı sunacak, Marksist proje üzerine süregelen çalışmalarının yeni bir aşaması olarak tanımlıyor.

Kitabın kapsamı oldukça geniş. Harvey, Marx’ın kuramını onun temel kavramları ve metodunu açıklarken bu kavramların kapitalizmin farklı alanlarında ve soyutlama düzeylerinde nasıl birbiriyle ilişkilendiğini göstererek bütünlüklü bir şekilde ele alıyor. Bence Harvey’in alametifarikası tam da bu: Marx’ın özgün metinlerinde uzun uzadıya, yer yer oldukça teknik biçimde anlattığı hikâyenin özünü anlaşılır bir bütünlük içinde aktarabilmek. Elbette bunu kendi yorumuyla yapıyor. Bu tanıtım yazısında kitabın bütün zenginliğini kapsayacak bir analiz sunmam mümkün değil. Bu nedenle, kısa bir özetin ardından özellikle dikkatimi çeken bir mesele üzerinde duracağım: Harvey’in ısrarla tartıştığı, kâr oranlarının düşmesi ile kâr kütlesinin artması arasındaki ilişkiyi açıklayan “iki ucu keskin yasa” (double-edged law) ve bu yasanın Marksist kriz teorileri açısından önemi.

Sermaye: Hareket halindeki değer

Harvey, “hareket halindeki değer” olarak tanımladığı sermayeyi, dolaşımın farklı uğrakları arasındaki akışları gösteren bir şemayla anlatır (Şekil 1). Bu şemada üretim, gerçekleşme, bölüşüm ve tüketim birbirini izleyen doğrusal aşamalar olarak değil, sermayenin dolaşımını birlikte oluşturan ve birbirini karşılıklı olarak koşullandıran uğraklar olarak sunulur.

Harvey, sermayenin dolaşım sırasında sürekli biçim değiştirmesini doğadaki su döngüsüne benzetir. Nasıl su buharlaşma, yoğunlaşma ve yağış süreçlerinde gaz, sıvı ve katı halleri arasında geçiş yaparak dolaşıyorsa sermaye de benzer biçimde dolaşım sürecinde farklı biçimler alır. Para-sermaye olarak başlar; emek gücü ve üretim araçlarını satın alarak meta biçimine geçer, üretim sürecinden geçtikten sonra yeniden piyasada satılacak metalar olarak ortaya çıkar ve parasallaşır. Elde edilen para daha sonra ücret, faiz, rant, vergi ve kâr biçimlerinde farklı kesimlere dağıtılır. Bunun bir bölümü bankacılar ve finansörler aracılığıyla yeniden para-sermayeye dönüşerek dolaşım sürecini tekrar başlatır. Ancak su döngüsü kapalı bir çevrimken sermaye başlangıç noktasına aynı büyüklükte geri dönmez. Para–Meta–Para′ hareketinde dolaşıma giren para, artı-değerle büyümüş olarak geri döner. Bu nedenle sermaye birikimi bir çemberden çok, “sürekli genişleyen bir sarmal” (a spiral in constant expansion, s. 9) şeklinde ilerler. Bu şekilde ilerlemesi zorunludur çünkü piyasadaki rekabet kapitalistleri rakiplerinin gerisinde kalmamak için durmadan daha fazla kâr elde etmeye ve biriken sermayeyi yeniden yatırıma yönlendirmeye zorlar.

Harvey için sermayenin bütünlüğü, sabit ve uyumlu bir yapı değil, “sürekli evrim hâlindeki organik bir sistem”dir (s. 5). Harvey bu bütünlük içinde üretim tarzı ile toplumsal formasyonu birbirinden ayırır: Üretim tarzı, değerin dolaşımını, artı-değer üretimini, rekabeti ve birikimi yöneten sermayenin “iç yapısını”; toplumsal formasyon ise bu süreçlerin belirli devletler, kurumlar, kültürler, çevresel koşullar ve geçmişten devralınan toplumsal ilişkiler içindeki somut biçimlerini ifade eder. Bu bütünlük, artı-değer üretimine dayanan emek süreçleri; teknoloji ve örgütlenme biçimleri; toplumsal cinsiyet, kast ve klan ilişkileri; devlet, hukuk ve devletlerarası sistem gibi kurumsal düzenlemeler; doğayla kurulan metabolik ilişki; gündelik yaşam, tüketim ve toplumsal yeniden üretim; son olarak da doğayla kurulan ilişkiye dair bilimsel ve kültürel kavrayışlardan oluşan yedi uğrak aracılığıyla devinir (s.192). Her bir uğrak kendi başına ve görece özerk bir biçimde işlese de diğer uğraklarla ilişkisi dışında tam olarak kavranamaz; aralarındaki ilişkiler de bu karşılıklı bağımlılık nedeniyle metabolik bir nitelik taşır.

Bu çerçeveyi izleyen kitap, önce emek gücünü, artı-değerin kaynağını, teknolojik değişimi ele alır; ardından kâr oranının düşme eğilimi ile kâr kütlesinin artışı, sermayenin ve emeğin mekânsal hareketi ve mekânın üretimi üzerinde durur. Kitabın sonraki bölümleri toplumsal yeniden üretim, doğayla kurulan ilişki, tüketim, finans, fiktif sermaye, rant ve mülksüzleştirme yoluyla birikim konularına ayrılır. Son olarak devlet-finans ilişkisi ve sermayenin jeopolitik örgütlenmesi tartışılır. Böylece kitap, sermayenin üretimden toplumsal yeniden üretime, kentlerin ve doğanın örgütlenmesinden finansal ilişkilere ve jeopolitikaya uzanan hareketini, bu yedi uğraktaki içsel çelişkileri tartışarak izler.

Şekil 1: Sermayenin Dolaşımı

Kaynak: Harvey (2026), s. 2.^[1]

Kapitalizmin güncel krizinin kaynağı düşen kâr oranı mı yoksa artan kâr kütlesi mi?

Kapitalistler rekabette ayakta kalabilmek için üretkenliği artıran yeni makine ve teknolojilere sürekli yatırım yapmak zorundadır. Bugün yapay zeka yatırımlarında gördüğümüz gibi bu teknolojiler emek ihtiyacını azaltır ve onları ilk kullanan şirketlere geçici bir üstünlük sağlar. Ancak rakip şirketler de aynı teknolojileri benimsediğinde bu üstünlük kısa sürede ortadan kalkar. Sonuçta ekonominin genelinde makine ve teknolojiye ayrılan değişmez sermayenin emek gücüne ayrılan değişken sermayeye oranı giderek yükselir. Fakat kârın nihai kaynağı insan emeği olduğu için, toplam kâr kütlesi büyümeye devam etse bile yatırılan sermayeye oranla kâr oranının zaman içinde düşme eğilimi ortaya çıkar.^[2]

Harvey’in kitabın beşinci bölümünde ileri sürdüğü temel iddia, Marksistlerin kapitalist krizleri açıklarken kâr oranlarının düşme eğilimine haddinden fazla vurgu yaptıkları, buna karşılık kâr kütlesini yeterince dikkate almadıkları ve bu yaklaşımın Marksist kriz teorisini tek nedenli (monocausal) hâle getirdiğidir. Oysa Marx’ın “iki ucu keskin yasa”sı bu iki değişkeni birlikte açıklar. Yasanın birinci ucu kâr oranının düşmesi, ikinci ucu ise kâr kütlesinin artmasıdır. Kâr oranı düşse bile toplam sermaye yeterince büyüdüğünde, elde edilen kârın mutlak miktarı artabilir. Yüzde 10 kâr oranıyla 100 birim sermayeden 10 birim kâr elde edilirken, yüzde 2 kâr oranıyla 1.000 birim sermayeden 20 birim kâr elde edilebilir. Kâr oranı sermayenin büyümesinden daha yavaş düşerse kâr kütlesi artar; aynı oranda düşerse kâr kütlesi değişmeden kalır; daha hızlı düşerse kâr kütlesi azalır.^[3]

Harvey, bu üç olasılık içinde birincisini—kâr oranının düşmesine rağmen kâr kütlesinin artmasını—Marx’ın 1864–1865 Ekonomik Elyazması’ndaki “Bu yalnızca mümkün olmakla kalmaz, böyle olmak zorundadır” ifadesine dayanarak kapitalist birikim sürecinin yapısal eğilimi olarak yorumlar. Kapitalist üretim süreci doğası gereği aynı anda hem üretimin ölçeğini genişletir hem de değişmez sermayeyi değişken sermayeye oranla daha hızlı büyütür ve kâr oranının düşmesine sebep olur.

Marx bunu şöyle ifade eder: “Genel kâr oranındaki muazzam düşüşe rağmen, sermayenin istihdam ettiği işçi sayısı, yani sermayenin harekete geçirdiği toplam emek kütlesi ve dolayısıyla sermayenin el koyduğu artı-emek, bunun sonucunda ürettiği artı-değer kütlesi ve nihayet ürettiği kârın mutlak büyüklüğü ya da kâr kütlesi, kâr oranındaki sürekli düşüşe rağmen artabilir ve giderek de artar. Bu yalnızca mümkün olmakla kalmaz, böyle olmak zorundadır.” (Marx, 1864–1865/2017, s. 327; yazarın çevirisi^[4])

Sermayenin temel çelişkisi, bir yandan artı-değer kütlesini artırmak için daha fazla emeği üretim sürecine çekmeye, diğer yandan emek tasarrufu sağlayan teknolojiler aracılığıyla canlı emeğe olan bağımlılığını azaltmaya çalışmasından kaynaklanır (Harvey, 2021). Sonuç, kâr oranının düşmesiyle birlikte kâr kütlesinin artması (iki ucu keskin yasa) biçiminde ortaya çıkar. Harvey’in bu yasanın ikinci boyutuna, yani artan kâr kütlesini giderek daha fazla vurgulamasının nedeni, bunun sermayenin hareketindeki bir başka çelişkiyi de zorunlu olarak gündeme getirmesidir: Artı-değerin üretimi ile değerin piyasada gerçekleştirilmesi arasındaki çelişki.

Sermaye üretim kapasitesini sürekli genişletirken ücretleri baskılar, bu da tüketim kapasitesinin üretilen meta kütlesinin gerisinde kalmasına ve değerin piyasada gerçekleştirilmesinin giderek zorlaşmasına yol açar. Dolayısıyla Harvey’e göre kapitalizmi hareket ettiren çelişki, yalnızca kâr oranı ile kâr kütlesi arasındaki çelişkili birlik değildir. Kâr kütlesindeki artışın da derinleştirildiği, değerin üretimi ile piyasada gerçekleştirilmesi arasındaki çelişki de bu sürecin merkezinde yer alır. Harvey, “Ortodoks Marksizm’den kopmuş bir eksik tüketimci” (s.93) olarak yaftalanmayı göze alarak, kâr kütlesinin çok fazla arttığı günümüz kapitalizminin krizlerinin kaynağını da bu ikinci çelişkide, yani üretilen değerin piyasada gerçekleştirilememesinde arar.

Marksist kriz tartışmalarını bütün nüanslarıyla özetlemek bu yazının kapsamını fazlasıyla aşıyor, ancak genel olarak iki ana yaklaşımın öne çıktığı söylenebilir. Henryk Grossmann, Paul Mattick, Anwar Shaikh, Guglielmo Carchedi ve Michael Roberts gibi yazarlar, krizlerin nihai nedenini kâr oranının düşme eğiliminde bulur. Paul Sweezy ve Paul Baran’ın temsil ettiği Monopoly Capital geleneği ise tekelci kapitalizmin giderek büyüyen ekonomik artığı yeterli tüketim ve yatırım kanallarıyla emememesi nedeniyle durgunluğa ve krize sürüklendiğini savunur. John Bellamy Foster ve Fred Magdoff, bu yaklaşımı finansallaşma analizleriyle geliştirerek borçlanma ve spekülasyonun eksik tüketim eğilimini geçici olarak dengelediğini, ancak sonunda yeni krizler ürettiğini ileri sürer (Roberts, 2016).

Harvey’e göre bu teorilerdeki temel sorun iki ucu keskin yasanın iki ucundan birine diğerini dışlayacak şekilde önem atfedilmesidir. Roberts’ın kâr oranının düşme eğilimine, Baran ve Sweezy’nin ise büyüyen kâr kütlesine dayalı yaklaşımlarını bu tek yanlılığın örnekleri olarak görür. Halbuki asıl yapılması gereken, bu iki eğilim arasındaki çelişkili birliği kavramaktır. Ona göre düşen oran, kapitalist birikim sürecinin önemli bir eğilimidir, fakat tek başına kriz yaratmayabilir. Kriz ancak bu eğilim, sermayenin dolaşımı ve gerçekleşmesi içindeki diğer çelişkilerle birleştiğinde belirli bir tarihsel biçim kazanır.

Michael Roberts’a göre ise Harvey’in bu vurguyla yaptığı tek şey, tartışmanın odağını kâr oranından kâr kütlesine kaydırarak “hedef değiştirmekten” ibaret. Harvey, kâr oranının düşme eğiliminin krizleri açıklamadaki nihai rolünü reddedip, kâr kütlesinin büyümesini ve sermaye fazlasını asıl sorun olarak öne çıkarıyor. Böylece günümüz kapitalizmindeki temel kriz dinamiğini, artı-değerin yaratılmasından çok, üretilen değerin piyasada gerçekleşememesi olarak tanımlıyor.

Aslında Harvey bununla da yetinmiyor; artı-değerin piyasadaki değişim ilişkisi içinde gerçekleşmediği durumda, üretim sürecinde yaratılmış olsa bile toplumsal olarak geçerli sayılmayacağını söylüyor. Daha doğrusu Harvey’e göre, piyasada gerçekleşmeyen emek, “toplumsal olarak gerekli emek” olma koşulunu karşılamadığından değer olarak tanımlanmaz (s.93). Bu yaklaşıma göre bir meta üretilebilir ama satılamazsa, o üretim toplumsal ölçekte geçerli bir değer yaratmış olmuyor. Yani Harvey açısından değer, üretim anında tamamlanan bir şey değil; üretim, dolaşım ve değişim süreçleri boyunca kurulan ve gerçekleşen bir ilişki.

Harvey’in değer teorisine ilişkin yaklaşımı, yıllar içinde emek-değer teorisinin geleneksel yorumundan belirgin biçimde uzaklaştı (Harvey, 2018). Harvey, Marx’ın değeri üretim sürecinde yaratılan, piyasada gerçekleşen ve emek miktarı ile ölçülen sabit bir büyüklük olarak ele almadığını öne sürüyor. Ona göre üretim ile gerçekleşme, birbirinden tamamen ayrı iki aşama değil, değerin oluşumundaki karşılıklı ve çelişkili uğraklar. Bu yorum, değeri piyasa değişimi içinde toplumsal olarak geçerlilik kazanan bir ilişki olarak ele alan Michael Heinrich’in değer-biçim analizine yaklaşıyor (Heinrich, 2021; Roberts, 2023).

Roberts ise daha klasik politik iktisat çizgisinde, değerin üretim sürecinde canlı emek tarafından yaratıldığını ve dolaşım alanında yalnızca gerçekleştiğini savunuyor. Ona göre üretim ile gerçekleşmenin birbirine bu kadar yaklaştırılması, üretimin değer yaratmadaki önceliğini ve değer ile para arasındaki ayrımı ortadan kaldırıyor. Dolayısıyla aralarındaki anlaşmazlık, yalnızca kâr oranının düşme eğiliminin mi yoksa kâr kütlesinin artışının mı krizlerin temel nedeni olduğu sorusundan ibaret değil; daha temelde değerin ne olduğu ve nerede yaratıldığı meselesindeki teorik ayrılıklara dayanıyor.

Roberts kendisine yönlendirilen “tek nedenli kriz teorisyeni” yaftasını da kabul etmez. Ona göre kapitalist krizlerin farklı tarihsel koşullarda farklı biçimlerde ortaya çıkması, bu krizlerin altında ortak ve belirleyici bir nedensel mekanizmanın bulunmadığı anlamına gelmez. Her krizin konjonktürel tetikleyicisi farklı olabilir: Bir kriz borsa çöküşüyle, bir başkası konut balonunun patlamasıyla, emtia fiyatlarındaki sıçramayla ya da finansal sistemdeki bir kredi daralmasıyla başlayabilir. Ancak bu farklı tetikleyiciler, kapitalist krizlerin neden düzenli olarak tekrarlandığını açıklamaz. Bu nedenle analiz, görünen ve yakın nedenlerin gerisine geçerek krizlerin altında yatan ortak nedensel mekanizmayı ortaya koymalıdır. Roberts bu mekanizmanın, karşı eğilimlerle birlikte işleyen kâr oranının düşme eğilimi olduğunu savunur. Kâr oranındaki düşüş her dönemde kesintisiz ve doğrudan gerçekleşmez. Artı-değer oranındaki artış, sabit sermayenin ucuzlaması, sermayenin yeni coğrafyalara taşınması, kredi ve finansal genişleme gibi karşı eğilimler bu düşüşü geciktirebilir, yavaşlatabilir veya geçici olarak tersine çevirebilir. Fakat bu karşı eğilimler, yasanın ortadan kalktığını değil, onun döngüsel ve dolayımlı biçimde işlediğini gösterir. (Roberts 2016, 2019).

Kâr oranı düşerken toplam sermaye büyüdüğü için kâr kütlesi bir süre daha artabilir; bu artış da sermaye birikiminin ve üretimin sürmesini sağlar. Ancak bu süreç sınırsız değildir. Birikim ilerledikçe, yeni yatırımların sağladığı kâr artışı yavaşlar ve bir noktada ek sermaye, önceki sermayeden daha fazla kâr üretemez hâle gelir. Roberts’ın “mutlak aşırı birikim” olarak adlandırdığı bu eşik, yatırımların daralmasına, iflaslara, işsizliğe ve gelir kayıplarına yol açan kriz momentidir. 2007–08 krizi bu süreci gösteren somut bir örnektir: Roberts’a göre ABD’de kâr oranı ve kâr kütlesi 2006’da düşmeye başlamış; konut balonunun patlaması ve ardından gelen kredi daralması ise krizi küresel bir finansal çöküşe dönüştüren tetikleyiciler olmuştur. Dolayısıyla finansal çöküş krizi başlatan yakın neden olabilir, ancak krizin altında yatan temel neden değildir (2019, s.67).

Sonuç yerine

Yazıyı bitirirken, Roberts’ın Harvey’e yönelttiği eleştirilerin çoğuna katılan biri olarak, bu kitapta Harvey’in eksik tüketimci eğilimlerinin güçlendiğini düşünüyorum. Harvey ile Roberts arasındaki polemiğin kolay kolay sona ermeyeceği, kapitalist krizlerin nasıl açıklanması gerektiği sorusunun Marksistler arasında daha uzun süre tartışılacağı açık. Fakat bu iki temel konudaki teorik ayrışmanın ötesinde, The Story of Capital, Marx’ın düşüncesini güncel bir politik ve entelektüel kaynak olarak sunan çok önemli bir çalışma. Üstelik oldukça erişilebilir bir dille yazılmış olması, gerçekten Harvey’in amaçladığı şekilde, kitabın teorik derinliğinden ödün vermeden geniş kitlelere seslenmesini sağlıyor. Marksizmin devlerini teker teker kaybettiğimiz bu dönemde, hayatı boyunca “Marksist proje”yi tutkuyla geliştiren ve bugün hâlâ ücretsiz derslerle onun yaygınlaşmasına katkıda bulunan Harvey gibi isimlerin yazdıklarının daha fazla okunmasını ve tartışılmasını sağlamak gerekiyor.^[5]

Kaynakça

Harvey, D. (2026). The story of capital: What everyone should know about how capital works. Verso.

Harvey, D. (2021). Rate and mass: Perspectives from the Grundrisse. New Left Review, (130), 73–98. https://newleftreview.org/issues/ii130/articles/david-harvey-rates-and-mass.

Harvey, D. (2018). Marx’s refusal of the labour theory of value. Reading Marx’s Capital with David Harvey. https://davidharvey.org/2018/03/marxs-refusal-of-the-labour-theory-of-value/.

Heinrich, M. (2021). How to read Marx’s Capital: Commentary and explanations on the beginning of Capital. Monthly Review Press.

Marx, K. (1973 [1857–1858]). Grundrisse: Foundations of the critique of political economy (M. Nicolaus, Çev.). Penguin Books.

Marx, K. (1981 [1894]). Capital: A critique of political economy: Vol. 3. The process of capitalist production as a whole (D. Fernbach, Çev.). Penguin Books.

Marx, K. (2017 [1864–1865]). Marx’s economic manuscript of 1864–1865: A contribution to the critique of political economy (F. Moseley, Ed.; B. Fowkes, Çev.). Haymarket Books.

Roberts, M. (2016). Monocausality and crisis theory: A reply to David Harvey. In T. Subasat (Ed.), The great financial meltdown: Systemic, conjunctural or policy created? (pp. 55–72). Edward Elgar Publishing.

Roberts, M. (2019). HM1 – Marx’s double-edge law. The Next Recession. https://thenextrecession.wordpress.com/2019/11/11/hm1-marxs-double-edge-law/

Roberts, M. (2023). Marx’s value theory and the value form interpretation. Michael Roberts Blog. https://thenextrecession.wordpress.com/2023/12/23/marxs-value-theory-and-the-value-form-interpretation/.

Yıldırım, K. (2026). Marx haklı çıktı: Dünyada kâr oranları 50 yılda yarıya geriledi. Evrensel. https://www.evrensel.net/yazi/99712/marx-hakli-cikti-dunyada-kar-oranlari-50-yilda-yariya-geriledi.

Yılmaz, E. (2026). Düşen kâr oranı: Bir yasanın değil, bir sorunun izinde. Substack. https://ensarylmaz.substack.com/p/dusen-kar-oran-bir-yasann-degil-bir?utm_campaign=post-expanded-share&utm_medium=web.

Notlar

Ek: Şekil 1’in orijinali

1. Şekil 1, Harvey’in kitabındaki özgün figürün yapay zeka yardımıyla Türkçeye çevrilmiş hali. Şeklin orijinalini yazının sonundaki ekte bulabilirsiniz. ↑
2. Daha teknik bir şekilde ifade edecek olursak, rekabet sermayenin organik bileşimini artırır; yani makine, bina ve teçhizat gibi değişmez sermayenin (c), emek gücünü ifade eden değişen sermayeye (v) oranını yükseltir. Kâr oranı, artı-değerin toplam sermayeye oranıdır: p = s / (c + v). Artı-değer oranı (s′ = s / v) sabit kaldığında bu formül p = s′ / (1 + c / v) şeklinde yazılabilir. Dolayısıyla, artı-değer oranı sabit kaldığı sürece organik bileşimdeki (c / v) artış, toplam sermayeyi büyütür ve kâr oranını düşürür. Geçtiğimiz aylarda yayımlanan kâr oranlarının düşme eğilimine ilişkin hem teorik hem de güncel ampirik analizleri tartışan iki ayrı Türkçe yazı için bkz. Yılmaz (2026) ve Yıldırım (2026). ↑
3. Marx’ın Grundrisse’in 748. sayfasında kullandığı sayısal örnekle bu olasılıkları bir tabloda gösterebiliriz. Birinci olasılıkta sermaye on kat büyürken kâr oranı yalnızca beş kat düşer; bu nedenle kâr kütlesi artar. İkinci olasılıkta iki değişim birbirini dengeler. Üçüncü olasılıkta ise kâr oranındaki düşüş sermayedeki büyümeden daha hızlı olduğu için kâr kütlesi azalır. ↑
4. Marx’ın kâr oranındaki düşüş ile toplam kâr kütlesindeki artışın aynı birikim sürecinden doğduğuna ilişkin analizi yalnızca 1864–65 Ekonomik Elyazması’nda yer almaz. Marx bu ilişkiyi daha önce Grundrisse’de de tartışır. Burada, kâr oranı düşerken sermayenin büyüklüğünün ve toplam kâr kütlesinin artabileceğini gösterdikten sonra, bu ilişkiyi “modern politik ekonominin her bakımdan en önemli yasası” olarak niteler (Marx, 1857–1858/1973, s. 748–750). Aynı argüman, Capital, Cilt III’ün 13. bölümünde yeniden formüle edilir (Marx, 1894/1981). Harvey, kitabın bu bölümünde esas olarak Grundrisse’den hareketle, Marx’ın “en önemli yasa” olarak nitelediği şeyin yalnızca kâr oranının düşmesi değil, düşen kâr oranı ile büyüyen kâr kütlesinin birlikte hareketi olduğunu hatırlatır. ↑
5. Yazıyı dikkatle okuyup değerli önerilerde bulunan Aytek Soner Alpan’a teşekkür ederim. ↑