Tahminlerime göre TÜİK enflasyonu 2020-22 arası için birikimli olarak %32 az ölçmüştür. Dolayısıyla da 2023 itibariyle reel harcanabilir gelir TÜİK’in açıkladığı gibi rekor bir seviyede değil, 2013’teki seviyesi civarındadır.
TÜİK’in tüketici enflasyon hesabı ve bu hesabı dayandırdığı Tüketici Fiyat Endeksi özellikle 2020-2023 döneminde güvenilirliğini yitirdi. Tüm dünyada COVID ve sonrasında oluşan enflasyon dalgasından farklı olarak Türkiye’de enflasyon tartışması hem enflasyonun yüksekliği hem de TÜİK tarafından bilinçli olarak olduğundan daha düşük ilan edildiği iddiasıyla konu oldu. Türkiye’de enflasyon ölçümü sadece makro ekonomik politikaları belirlemekle alakalı değildir. TÜİK’in açıkladığı resmi enflasyon oranı emeklilerin aylıklarının ve memurların maaşlarının belirlenme formülünde rol oynar. Ayrıca asgari ücretin belirlenmesinde de en önemli kriterlerden biridir. Dolayısıyla da günlük politikanın konusudur. Zamanın muhalefet lideri Kemal Kılıçdaroğlu Aralık 2021’de enflasyon ölçümünde sorunlara dikkat çekmek için TÜİK’i ziyaret etmek istemiş ancak içeri alınmamıştır.[1] TÜİK bu dönemde çok kötü bir iletişim stratejisi izledi ve kendisini eleştirenlere malzeme vermeme kaygısıyla Haziran 2022’den itibaren 2003 yılından beri düzenli yayınladığı madde sepetini açıklamayı da durdurdu.[2] Resmi enflasyon hesabına güven azaldıkça, TÜRK-İŞ’in gıda enflasyonu, İstanbul Ticaret Odası’nın İstanbul enflasyonu veya KKTC enflasyonu alternatif referans noktaları oldu. 2025 itibariyle azımsanmayacak kadar TÜİK’e alternatif enflasyon hesabı yapan özel kurum var. Bu kurumların en bilineni ve finansal piyasalarda en fazla takip edileni Web TÜFE.[3] Web TÜFE, TÜİK’in tüketim sepetini ve ağırlıklı fiyatları hesaplama yöntemini olabildiğince takip ederek olabilecek en benzer sonuca erişme çalışmasıdır. Yöntemsel olarak TÜİK’den ayrıldığı nokta, tüm fiyatları çevrimiçi siteleri tarayarak toplamasıdır.
2025 yılında hem enflasyonun düşmesi, hem TÜİK’in iletişim stratejisini değiştirmesi hem de TÜİK’in enflasyonunun özel kurumların ürettiği alternatiflere yakın seyretmesi TÜİK’in enflasyon ölçüm tartışmalarını bir nebze azalttı. Ancak biz iktisatçılar için sadece güncel enflasyonun ölçümünü düzeltmek yeterli değil. Örneğin reel medyan gelirin 2019 sonrasında artıp artmadığı sorusu enflasyon endeksine göre farklı sonuçlar verir. Maalesef Web TÜFE’nin yöntemini geriye doğru çalıştırıp 2020-2023 dönemi için alternatif hesaplamak mümkün değil. Alternatif önerim Engel Kanunu’nu kullanarak geçmiş yıllar için TÜFE’nin yanlılığını tahmin etmektir. Engel Kanunu der ki hanelerin gıdaya ayırdığı bütçe payı hanelerin reel geliri ile ters orantılıdır (Hamilton, 2001). Örneğin, TÜİK’e göre ortanca hanenin toplam geliri 2021’de 72.5 bin iken, 2022’de %82 artarak 132 bin TL oldu. Aynı yıl resmi TÜFE endeksi %64.3 idi. Yani ortanca hanenin geliri 2022 TÜİK’e göre reel olarak %27.3 arttı. Reel gelirin bu kadar hızlı arttığı bir ortamda beklentimiz hanelerin toplam gıda harcamasını azaltmadan, hatta gıda harcamasını bir miktar artırsalar bile, gıdaya ayırdığı payın azalmasıdır. Oysa TÜİK’in Hanehalkı Bütçe Anketlerinde hanelerin gıdaya ayırdıkları bütçe oranında bir azalma yok (Şekil 2). Eğer enflasyon olduğundan az ölçüldüyse, hanelerin reel geliri değişimi de olduğundan fazla çıkar. Yani gerçekte reel gelirlerde bir artış yoksa gıdaya ayrılan bütçe payının düşmesi için bir neden de yoktur.
Engel Kanunu’na daha yakından bir bakış[4]
Sosyal konularda kanunlar her yerde ve zamanda geçerli olmayabilir. Dolayısıyla ilk önce Engel Kanunu’nun öngördüğü ilişkinin Türkiye için geçerli olup olmadığına bakmak gerekir. Engel Kanunu’nun eldeki veri için geçerli olup bakmanın pratik yolu reel hane tüketimi ile gıda harcamalarının ilişkisini bakmaktır. Verilerin kaynağı hem gıda tüketimini hem de gıda tüketimini ölçen Hanehalkı Bütçe Anketi’dir (HBA). Şekil 1 yatay eksende 2019 fiyatlarıyla reel toplam tüketim harcamalarının doğal logaritmasını, dikey eksen ise gıda harcamalarının toplam hane tüketimi içindeki payını göstermektedir (Nakamura vd. 2016: Şekil 2 benzeri). Şekil 1’in gösterdiği üzere 2011-2016 döneminde toplam tüketim ile tüketim bütçesinin içinde gıda harcama payı çok stabil bir ilişki vardır. Örneğin 2019 fiyatlarıyla aylık tüketimi 4,165 TL olan hanelerin gıdaya ayırdığı ortalama bütçe yıl ne olursa olsun %22 civarındadır.
Şekil 1: 2011– 2016 Yılları Engel Eğrileri
Notlar: Kaynak: Hanehalkı Bütçe Anketi (HBA) ve TÜFE. Dikey çizgi 4,165TL/$714 2019 yılında ortanca hanenin aylık tüketimidir. Tüm yıllardaki harcamaları TÜİK TÜFE endeksi ile 2019 Aralık ayına denkleştirdim. Tahminleri yaparken hane büyüklüğünü dikkate aldım.
TÜİK TÜFE’ye göre reel olarak aynı gelirde (4,165TL/$714; 2019 fiyatları) olması gereken hanelerin toplam harcamalarında gıda harcama yüzdesi Şekil 2’deki gibidir. 2020 ve 2021 yıllarında HBA anketi COVID nedeniyle yapılamadı. 2022 ve 2023’te gıda harcamalarının toplam harcamalara oranı normal zamanlarla açıklanamayacak bir sıçrama gösterdi. Bu kadar büyük bir sıçrama ya büyük bir ekonomik krizle ya da enflasyonun az ölçülmesiyle açıklanabilir. Eğer enflasyon olduğundan az ölçüldüyse, 2022 veya 2023’te TÜİK’in 2019’daki 4,165 TL’ye eşdeğer olduğunu düşündüğü haneler aslında daha yoksul hanelerdir ve gıda harcamaya bütçelerinden ayırdıkları payların da daha yüksek olması olağandır.
Şekil 2: Aylık reel tüketimi 4,165TL olan hanelerin gıda tüketim %
Notlar: Kaynak: Hanehalkı Bütçe Anketi (HBA) ve TÜFE. 2020 ve 2021 yıllarında HBA anketi COVID nedeniyle yapılmadı. 4,165TL/$714, 2019 yılında ortanca hanenin aylık tüketimidir. Diğer yıllardaki harcamaları TÜİK TÜFE endeksi ile 2019 Aralık ayına denkleştirdim. 2019 Aralık ayında ortalama dolar kuru 5.84 TL.
Ancak 2022 ve 2023’te, Şekil 1’deki stabil ilişki yukarı doğru kaydı. Diğer bir deyişle ortanca hane 2016-2019 arasında gelirinin %22-23’ünü gıdaya harcamaktadır (Şekil 3). TÜİK TÜFE ile enflasyon düzeltmesi yapıldıktan sonra aynı gelirdeki bir hane 2022-2023’te gelirinin %28-29’unu gıdaya harcamaya başladı.
Şekil 3: 2016– 2023 Yılları Engel Eğrileri
Notlar: Kaynak HBA ve TÜFE. Tüm yıllardaki harcamaları TÜİK TÜFE endeksi ile 2019 Aralık ayına denkleştirdim. Aralık 2019’dan Aralık 2022’ye TÜFE endeksi 440.5’den 1,128.45’e yükseldi; resmi birikimli enflasyon %156.Tahminleri yaparken hane büyüklüğünü dikkate aldım.
Bu inanılması güç sıçramanın açıklaması özellikle 2020-2022 arasında enflasyonun olduğundan az ölçülmesi olabilir. Yani TÜFE endeksi ile yapılan düzeltmede olması gerekenden az olduğu için 2022 ve 2023’te hanelerin geliri, 2019 fiyatlarıyla olması gerekenden yüksek kaldı. Alternatif olarak 2019 Aralık 2022 Aralık kümülatif enflasyonu %156 yerine %238 alırsak (Tablo 1); 2022 itibariyle gerçek enflasyonun resmi enflasyondan %32.2 (=338/256-1) fazla olduğu manasına gelir. Alternatif enflasyon oranını hesaplarken 2016-2019 arasındaki gıda tüketim oranı artışının 2019-2022 arasında da devam ettiğini varsaydım ancak bunun dışında 2022 ve 2023 Engel eğrilerini 2019 seviyesine yakınlaştırmaya çalıştım.
Şekil 4: Alternatif 2022– 2023 Yılları Engel Eğrileri
Notlar: Kaynak HBA, TÜFE ve kendi tahminim. 2016 yılını TÜİK TÜFE endeksi ile 2019 Aralık ayına denkleştirdim. 2022 ve 2023 yıllarını Tablo 1’e göre düzelttim. Alternatif endeks Aralık 2019’dan Aralık 2022’ye 440.5’den 1,490.65’e yükseldi; düzeltilmiş birikimli enflasyon %238.Tahminleri yaparken hane büyüklüğünü dikkate aldım.
Tablo 1: Aralık-Aralık Enflasyon oranı
| TÜFE | Alternatif | |
| Aralık 2019 endeks değeri | 440.5 | 440.5 |
| Aralık 2020 yıllık enflasyon | 14.6% | 20.0% |
| Aralık 2021 yıllık enflasyon | 36.1% | 50.0% |
| Aralık 2022 yıllık enflasyon | 64.3% | 88.0% (ITO) |
| Aralık 2023 yıllık enflasyon | 64.8% | 69.7% (ITO) |
| Aralık 2022 endeks değeri | 1128.45 | 1490.65 |
Notlar: Alternatif endekste 2019 ve öncesi TÜFE’dir. 2022 ve 2023 alternatif enflasyon oranları ITO İstanbul oranından alınmıştır. 2020 ve 2021 alternatif oranları Şekil 4’teki düzeltmeyi yapabilmek için seçildi.
Tablo 1’deki alternatif enflasyon hesabını kullanırsak gıdanın tüketimdeki payı ne olur? Şekil 5, Şekil 1’in düzeltilmiş halidir.
Şekil 5. TÜFE ve alternatif enflasyon hesabı ile hanelerin gıda tüketim %
Notlar: Kaynak HBA, TÜFE ve kendi tahminim. 2020 ve 2021 yıllarında HBA anketi COVID nedeniyle yapılmadı. 4,165TL/$714 2019 yılında ortanca hanenin aylık tüketimidir. 2019 Aralık ayında ortalama dolar kuru 5.84 TL.
Sonuç
Alternatif enflasyon oranlarını kullanırsak harcanabilir gelirin seyri ne olur? Şekil 6 için 2020 ve 2021’de HBA Anketi yapılmadığı için Gelir ve Yaşam Koşulları Anketini kullandım. TÜİK’e göre hanelerin reel harcanabilir geliri 2020’de biraz ve 2021’de ciddi olarak düştü. Ancak 2022’de 2020’deki seviyesine tekrar çıktı ve 2023’te de tarihteki en yüksek düzeyine ulaştı. Ancak TÜİK’e göre 2023’teki mutlak artış 2005-2019 arasındaki toplam artıştan fazladır. Eğer önceki bölümdeki hesaplanan alternatif enflasyon oranını kullanırsak 2022 yılında ortanca hane harcanabilir 2005 seviyesine kadar düşmüş ve 2023 yılında hala daha 2013 seviyesinin civarındadır.
Şekil 6. Alternatif Enflasyonla Alternatif Hane Gelirleri
Notlar: Kaynak: TÜİK GYKA, TÜFE ve kendi varsayımlarımız. 2019 Aralık ayında ortalama dolar kuru 5.84 TL’idi. Aralık 2019’da aylık asgari ücret 2,021 TL idi.
Kaynakça
Hamilton, B.W. (2001). Using Engel’s Law to Estimate CPI Bias. The American Economic Review, 91(3): 619-630.
Nakamura, E, Steinsson, J, & Liu M (2016). Are Chinese Growth and Inflation Too Smooth? Evidence from Engel Curves. American Economic Journal: Macroeconomics, 8(3): 113-144.
- https://tr.euronews.com/2021/12/03/tuik-e-al-nmayan-chp-lideri-k-l-cdaroglu-her-firavun-un-bir-musa-s-vard-r ↑
- https://bianet.org/haber/disk-davayi-kazandi-tuik-aciklamayi-biraktigi-madde-fiyat-listesini-yeniden-yayimlamak-zorunda-277839 ↑
- https://www.webtufe.com/ana-sayfa ↑
- Hanehalkı Bütçe Anketlerinin düzenlenip analize hazırlanmasında Kadir Has Üniversitesi doktora öğrencisi Bingül Satıoğlu bana çok destek oldu, kendisine müteşekkirim. Ancak bu yazıdaki analizlerin hepsi benimdir ve bir hata varsa da sorumluluk sadece bana aittir. Buradan itibaren sunulan analizler temel olarak Nakamura vd. (2016) Bölüm III’den ilham alınmıştır. ↑